Van Moorse oorsprong tot christelijke herovering
De geschiedenis van Benifato is nauw verweven met die van de Vall de Guadalest en de omliggende dorpen. Zoals veel plaatsen in de provincie Alicante heeft ook Benifato zijn wortels in de Moorse tijd. De naam zelf verraadt die afkomst: “Beni” is een Arabisch voorvoegsel dat “kinderen van” of “afstammelingen van” betekent, gevolgd door een familienaam of stam. Daarmee duidt Benifato op een nederzetting die ooit gesticht werd door een bepaalde clan of familie. Tijdens de islamitische overheersing (8e tot 13e eeuw) ontwikkelde Benifato zich als een klein agrarisch dorp waar irrigatie en terrassenlandbouw een cruciale rol speelden. De Moren wisten het berglandschap vruchtbaar te maken door ingenieuze waterkanalen en terrassen, waardoor amandelen, olijven en granen konden gedijen op de steile hellingen.
Na de herovering door de christenen in de 13e eeuw, onder leiding van koning Jaume I van Aragón, veranderde de politieke situatie ingrijpend. Het dorp kwam in handen van christelijke heren, maar de bevolking bleef grotendeels islamitisch. Deze zogenaamde mudéjares bleven nog eeuwenlang de landbouw en het dagelijks leven van Benifato bepalen. Pas na de opstanden en de uiteindelijke verdrijving van de Moriscos in 1609 liep het dorp bijna leeg. Dit moment markeert een van de grootste demografische schokken in de geschiedenis van Benifato, want vrijwel de gehele bevolking moest vertrekken. Wat achterbleef, was een half verlaten dorp dat pas veel later door christelijke kolonisten uit nabijgelegen regio’s opnieuw werd bevolkt.
Benifato in de eeuwen daarna
De 17e en 18e eeuw waren voor Benifato eeuwen van traag herstel. Na de gedwongen uitzetting van de Moriscos moesten nieuwe bewoners uit het binnenland van Valencia en Aragón de leegte vullen. Vaak waren dit boerenfamilies die bereid waren het harde leven in de bergen te aanvaarden in ruil voor kleine stukken land. Het dorp ontwikkelde zich langzaam weer als een landbouwgemeenschap, waarbij wijnbouw, olijven en amandelen de belangrijkste inkomstenbronnen vormden. De isolatie van het dorp speelde in die tijd een grote rol: Benifato lag ver van de belangrijkste handelsroutes en was afhankelijk van muilezels en bergpaden om verbinding te houden met de rest van de regio. Dit isolement zorgde ervoor dat tradities en dialecten zich zeer lang konden handhaven. Het dagelijks leven verliep volgens een cyclisch patroon, bepaald door de seizoenen, de landbouw en de katholieke feestkalender. Kerkelijke vieringen kregen een centrale plaats in het sociale leven, waarbij de dorpskerk, gewijd aan San Miguel, het kloppend hart van de gemeenschap werd. De verhalen uit deze periode spreken van een hechte gemeenschap die ondanks armoede en moeilijkheden samenhield, met muziek, dans en religieuze feesten als welkome onderbreking van het harde bestaan.
Negentiende eeuw en regionale veranderingen
De 19e eeuw bracht veranderingen die ook Benifato raakten, al verliepen deze trager dan in de steden aan de kust. Spanje kende in die periode politieke instabiliteit, oorlogen en economische hervormingen. Voor kleine bergdorpen als Benifato betekende dit vooral dat belastingen stegen en de levensstandaard onder druk kwam te staan. Veel inwoners 
emigreerden naar steden of zelfs naar Latijns-Amerika, in de hoop daar een beter bestaan op te bouwen. Toch bleef Benifato zich staande houden als landbouwgemeenschap. Het dorp kende in de 19e eeuw nog steeds een zeer bescheiden bevolkingsaantal en was volledig afhankelijk van lokale landbouwproducten en veeteelt. Een belangrijk aspect uit die tijd is dat het dorpsleven sterk gemeenschappelijk georganiseerd was: graan werd gezamenlijk gemalen, water werd verdeeld via eeuwenoude irrigatiesystemen en de feesten brachten jong en oud samen. Dit versterkte de onderlinge banden en zorgde ervoor dat de gemeenschap hecht bleef, ondanks economische tegenslagen. Ook het onderwijs kwam in deze periode langzaam op gang. Kleine dorpsscholen werden opgericht om de kinderen de basis van lezen en schrijven bij te brengen, al was het voor veel families gebruikelijk dat kinderen al vroeg op het land moesten meehelpen. Het leven in Benifato bleef daardoor eeuwenlang onveranderd, met een tempo dat veel langzamer was dan in de steden die industriële vooruitgang beleefden.
De twintigste eeuw: vooruitgang en ontvolking
Met de 20e eeuw kwam de modernisering voorzichtig naar Benifato. Elektriciteit bereikte het dorp pas halverwege de eeuw en ook stromend water en betere wegen volgden pas in de decennia daarna. Tot die tijd leefde men er nog vrijwel op dezelfde manier als in de eeuwen daarvoor. Het isolement bleef een bepalende factor, al werd dit door verbeterde infrastructuur stap voor stap doorbroken. De Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) en de daaropvolgende dictatuur van Franco lieten ook hun sporen na in het dorp. Hoewel Benifato geen plaats was van frontlinies, voelden de inwoners de gevolgen in de vorm van armoede, schaarste en politieke verdeeldheid. Pas in de jaren zestig en zeventig verbeterden de levensomstandigheden enigszins, mede door de algemene economische groei van Spanje en de opkomst van het toerisme aan de Costa Blanca. Voor Benifato betekende dit dat veel jongeren naar de kust vertrokken om werk te vinden in de horeca, de bouw en het toerisme. Deze
migratiegolf zorgde voor een sterke ontvolking van het dorp. Waar ooit honderden mensen leefden, bleven slechts enkele tientallen gezinnen over. Toch bleef Benifato bestaan, gedragen door een handvol families die vasthielden aan hun land, hun huizen en hun tradities. De overgebleven bevolking hield de kerkfeesten in ere, verzorgde de kleine akkers en hield zo het dorpsleven levend, zij het in steeds kleinere kring.
Culturele tradities en religieuze feesten
Ondanks het kleine formaat heeft Benifato altijd een rijk traditieleven gekend. De feesten ter ere van San Miguel, de patroonheilige van het dorp, behoren tot de belangrijkste culturele momenten van het jaar. Tijdens deze feesten, die vaak eind september plaatsvinden, komt het hele dorp samen en keren veel geëmigreerde familieleden terug om deel te nemen. Processies, vuurwerk, muziek en dans vullen de straten en zorgen voor een gevoel van verbondenheid dat diep in de gemeenschap verankerd zit. Daarnaast zijn er eeuwenoude gebruiken die bewaard zijn gebleven. Zo werden oogstfeesten traditioneel gevierd met gezamenlijke maaltijden en volksdansen, vaak begeleid door regionale muziek met traditionele instrumenten zoals de dulzaina en de tabal. Ook het Valenciaanse dialect dat in Benifato gesproken wordt, is een cultureel erfgoed op zich, waarin oude woorden en uitdrukkingen voortleven die in de steden allang verdwenen zijn. Dit culturele erfgoed is een belangrijk onderdeel van de identiteit van Benifato. Het benadrukt hoe het dorp, ondanks zijn beperkte omvang, een rol speelt in het levend houden van de geschiedenis en tradities van de regio. Voor veel bezoekers is dit juist de charme: het idee dat in Benifato de tijd niet alleen trager gaat, maar dat je er ook een glimp opvangt van het oude Spanje dat elders grotendeels verdwenen is.
Benifato in de hedendaagse tijd
Vandaag de dag wordt Benifato gekenmerkt door zijn kleine inwonertal en zijn historische wortels. De verhalen van de Moorse oorsprong, de herbevolking na 1609, de eeuwenlange armoede en de uiteindelijke modernisering hebben allemaal hun stempel gedrukt op het dorp. Hoewel het economisch gezien altijd een bescheiden rol heeft gespeeld, is de historische waarde van Benifato onmiskenbaar. Het is een dorp dat model staat voor de veerkracht van kleine berggemeenschappen in de provincie Alicante, die ondanks ontvolking en verandering toch blijven bestaan. In de laatste decennia is er meer aandacht gekomen voor het behoud van cultureel erfgoed. Gemeentelijke initiatieven en regionale samenwerkingen hebben ertoe geleid dat festivals, historische gebouwen en tradities beter worden beschermd. Dit geeft Benifato niet alleen een toekomst, maar ook een zekere trots: het idee dat het dorp, hoe klein ook, een verhaal te vertellen heeft dat van waarde is voor de hele provincie. Zo staat Benifato vandaag symbool voor een stuk geschiedenis dat niet vergeten mag worden. Het is een dorp dat zijn wortels niet verloochent, maar ze juist als kracht gebruikt om bezoekers en inwoners te laten zien hoe de geschiedenis van Alicante niet alleen in steden en kastelen geschreven werd, maar ook in de kleine, bescheiden dorpen in de bergen.