Historie tussen vallei en marjal
In het binnenland van de Marina Alta, waar bergen het landschap omlijsten en de vlakte langzaam overgaat in het moeras- en natuurgebied van de Marjal de Pego-Oliva, ligt Pego: een plaats met een geschiedenis die net zo gelaagd is als haar omgeving. Wie door de oude straten wandelt, merkt al snel dat dit veel meer is dan een gewoon stadje in het noorden van Alicante. Achter gevels, pleinen en kerkgebouwen schuilt een lang verhaal van vroege bewoning, islamitische landbouw, christelijke herbevolking, religieuze tradities en een sterke band met het landschap. Pego is door de eeuwen heen telkens veranderd, maar heeft tegelijk opvallend veel van zijn eigen karakter weten te behouden.
De geschiedenis van Pego is nauw verbonden met water, vruchtbare grond en strategische ligging. De plaats ligt niet aan zee, maar wel dicht genoeg bij de kust om altijd onderdeel te zijn geweest van routes tussen binnenland, bergen en Middellandse Zee. Tegelijk gaf de aanwezigheid van de Marjal, de natte vlakte tussen Pego en Oliva, de gemeente een heel eigen landbouwgeschiedenis. Waar veel plaatsen in Alicante vooral worden herinnerd aan kastelen, vissershavens of toerisme, leeft in Pego ook de geschiedenis van rijst, irrigatie, waterlopen en vruchtbare gronden voort. Dat maakt de plaats bijzonder binnen de Marina Alta. Meer over de plaats van nu staat op Pego, terwijl de natuurlijke omgeving verder wordt uitgewerkt op Natuur in Pego.
Vroege bewoning in de vallei
De omgeving van Pego was al in een zeer vroege periode bewoond. In de bredere vallei zijn sporen gevonden die wijzen op menselijke aanwezigheid vanaf het Midden-Paleolithicum, onder meer in de omgeving van Benirrames. In de loop van de tijd verplaatsten mensen zich van grotten en hoger gelegen plekken naar nederzettingen op strategische hoogtes en later naar de vlakte. Vindplaatsen zoals Ambra, Muntanyeta Verda, Tossal de Bullentó en andere plekken in het gemeentelijke gebied laten zien dat deze vallei al lang vóór het ontstaan van de huidige stad een aantrekkelijk leefgebied was.
De ligging tussen bergen, water en vruchtbare grond maakte dit gebied geschikt voor vroege gemeenschappen die konden leven van jacht, landbouw, visserij en veeteelt. In de bronstijd en de Iberische periode bleef de vallei bewoond, al is niet elke fase even duidelijk zichtbaar voor bezoekers van nu. De geschiedenis van Pego begint dus niet bij de middeleeuwse stadspoorten of kerken, maar veel eerder in het landschap zelf. De heuvels, waterlopen en vlakte vormden de basis waarop later nieuwe culturen hun eigen laag zouden toevoegen.
Romeinse invloed rond Pego
Ook in de Romeinse periode bleef de streek bewoond. Pego groeide toen nog niet uit tot een grote stad, maar de vallei had betekenis door haar ligging tussen Dénia, het binnenland en oude verbindingsroutes. Volgens de lokale historische uitleg hield de Romeinse aanwezigheid verband met de nabijheid van Dénia en haar haven, en met een secundaire route die Xàtiva en Dénia via het binnenland met elkaar verbond. Langs zulke routes ontstonden kleine nederzettingen en villa’s, landbouwbedrijven die pasten binnen het Romeinse netwerk van productie, handel en landgebruik.
Voor bezoekers van nu is de Romeinse laag minder tastbaar dan de islamitische of christelijke geschiedenis. Toch is zij belangrijk om Pego goed te begrijpen. De Romeinen gebruikten het landschap niet toevallig: de vallei bood water, vruchtbare grond, doorgang en verbinding met de kust. Daarmee werd een patroon bevestigd dat later steeds opnieuw zou terugkeren. Wie de geschiedenis van Pego volgt, ziet dat dezelfde ligging keer op keer belangrijk werd. Eerst voor vroege bewoners, daarna voor Romeinse landbouw, later voor islamitische nederzettingen en vervolgens voor de christelijke herbevolking en de opbouw van de ommuurde stad.
Islamitische tijd en waterbeheer
Vanaf de vroege middeleeuwen kwam de streek onder islamitische invloed te staan. De lokale geschiedenis plaatst de bezetting van de vallei van Pego rond het jaar 716. In die periode bestond het gebied niet uit één duidelijke stad zoals later, maar uit verspreide alqueries, kleine landelijke nederzettingen of gehuchten. Veel plaatsnamen in het buitengebied herinneren nog aan die islamitische periode. Voor Nederlandse en Belgische lezers is het goed om te weten dat zulke alqueries belangrijk waren in de manier waarop de landbouw, bewoning en verdediging van de vallei waren georganiseerd.
In de islamitische tijd kreeg het landschap rond Pego een veel duidelijker agrarisch karakter. Nieuwe technieken voor irrigatie en waterverdeling maakten het mogelijk om landbouw op grotere schaal te organiseren. Daarmee werd de basis gelegd voor het intensieve gebruik van de vlakte dat Pego eeuwenlang zou kenmerken. De moslims voerden grote landbouwkundige veranderingen door en legden systemen van waterbeheer aan die later door de christelijke bewoners werden overgenomen en verbeterd. Veel kenners zien in deze periode ook het begin van de sterke band van Pego met waterlopen, vruchtbare gronden en natte landbouw. De rijstteelt zou pas later sterker worden gedocumenteerd, maar de basis van het waterlandschap ligt diep in deze geschiedenis.
Kasteel van Ambra
De islamitische aanwezigheid is niet alleen belangrijk geweest voor de landbouw, maar ook voor de ruimtelijke opbouw en verdediging van de streek. In de omgeving lagen kleine nederzettingen en verdedigingspunten die de vallei controleerden. Een van de bekendste overblijfselen uit die tijd is het kasteel van Ambra, dat boven het landschap uitkijkt en verbonden is met de laatste eeuwen van de islamitische overheersing in deze streek. Dit kasteel is een laat-islamitische constructie uit het begin van de dertiende eeuw. Het ligt op een rotsachtige hoogte van ongeveer 264 meter boven zeeniveau en kijkt uit over de vallei van Pego.
Het kasteel werd gebouwd in een periode van dreiging, toen de christelijke verovering dichterbij kwam. Het diende vermoedelijk als verdedigingspunt, toevluchtsoord en woon- of beschermingsplek voor landelijke gemeenschappen. Daardoor is Ambra veel meer dan een ruïne in het landschap. Het vertelt iets over onzekerheid, macht en de manier waarop bewoners van de vallei zich probeerden te beschermen. Later verloor het kasteel zijn militaire betekenis, vooral nadat vanaf 1280 de nieuwe christelijke stad Pego werd opgebouwd. Toch blijft Ambra een van de belangrijkste plekken om de overgang van islamitisch naar christelijk Pego in het landschap te herkennen.
Christelijke stichting van Pego
Na de christelijke verovering van het gebied in de dertiende eeuw begon voor Pego een nieuwe fase. Toen koning Jaume I de vallei onder christelijke controle bracht, bestond Pego nog vooral uit islamitische alqueries die onder het kasteel van Ambra vielen. In februari 1263 schonk de koning de inkomsten van de vallei aan zijn zoon. De echte vorming van de christelijke stad kwam daarna op gang met twee belangrijke bevolkingsbrieven, in 1279 en 1286. Zulke bevolkingsbrieven regelden de herbevolking, rechten en plichten van nieuwe bewoners en waren cruciaal voor de opbouw van een nieuwe christelijke gemeenschap.
De nieuwe stad Pego werd gebouwd op de vroegere alquería Uxola en kreeg een ommuurde kern met drie poorten en ongeveer zestien torens. Daarmee ontstond Pego als echte stedelijke kern. De aanleg was geen toevallige groei, maar een bewuste middeleeuwse stadsontwikkeling. Nieuwe kolonisten, vooral uit Catalonië en andere delen van de Kroon van Aragón, vestigden zich in het gebied. Met deze christelijke herinrichting veranderde niet alleen het bestuur, maar ook het dagelijks leven. Kerken, marktfunctie, nieuwe eigendomsverhoudingen en de organisatie van de landbouw gaven Pego een ander gezicht, terwijl het landschap en de waterstructuren uit eerdere perioden belangrijk bleven.
Ommuurde stad en Portal
Van de middeleeuwse verdedigingsstructuur zijn vandaag nog sporen zichtbaar. De belangrijkste overgebleven poort is het Portal de Sala, de enige stadspoort van de oude ommuurde kern die overeind is gebleven. In de historische uitleg van Pego wordt duidelijk dat de stad oorspronkelijk meerdere poorten en torens had, maar dat de meeste daarvan later verdwenen. De groei van de bevolking, economische veranderingen en stadsuitbreidingen zorgden ervoor dat muren en poorten hun verdedigende functie verloren. Toch bleef het Portal de Sala als herkenbaar stukje middeleeuws Pego bestaan.
Wie nu door de oude kern loopt, ziet geen volledig ommuurde stad meer, maar nog wel de sporen van dat verleden. Muurresten zijn op sommige plekken opgenomen in latere bebouwing, bijvoorbeeld bij huizen, binnenplaatsen en straten. Dat maakt de geschiedenis van Pego minder spectaculair zichtbaar dan in een volledig gerestaureerde vestingstad, maar juist daardoor ook levendig. De oude structuren zijn niet alleen museumstukken, maar zijn onderdeel geworden van het gewone stadsweefsel. Pego leeft letterlijk verder op de fundamenten van zijn middeleeuwse verleden.
Kerken en religieuze tradities
In de eeuwen daarna kreeg Pego een steeds duidelijker religieus profiel. De Iglesia de la Asunción, de kerk van de Tenhemelopneming, behoort tot de belangrijkste historische gebouwen van de plaats. Volgens de gemeente dateert het gebouw uit het einde van de zestiende eeuw, terwijl de klokkentoren later, aan het begin van de achttiende eeuw, werd toegevoegd. Binnen zijn nog waardevolle kunstwerken uit verschillende eeuwen aanwezig, waaronder een gotisch retabel van Antoni Peris, een Doble Verònica die aan Jacomart wordt toegeschreven, een zestiende-eeuws Christusbeeld van Damià Trigo en schilderingen in het hoofdaltaar.
Ook de Capilla del Ecce-Homo, de kapel van Ecce Homo, neemt een centrale plaats in binnen de geschiedenis van Pego. Deze barokke kapel staat aan de Calle Mayor en werd gebouwd op de plek van het oude armenhospitaal. De huidige kapel werd tussen 1759 en 1785 gebouwd, werd in 1776 gezegend en is verbonden met de verering van de Ecce Homo, de beschermheilige van Pego. Volgens de overlevering verscheen het beeld van Ecce Homo in 1590 op wonderlijke wijze. Voor buitenstaanders is dat misschien vooral een religieus verhaal, maar voor Pego is het een onderdeel van de plaatselijke identiteit. De kapel verbindt architectuur, devotie en volksgeloof op een manier die nog altijd voelbaar is.
Ermita’s en oude gehuchten
Ook buiten de oude kern liggen religieuze plekken die veel vertellen over de geschiedenis van Pego. De ermita’s van Sant Antoni of Beniçuleima en San Sebastián of Benumeia liggen in het gemeentelijke gebied en worden in verband gebracht met vroegere islamitische gehuchten en moskeeën. Na de christelijke verovering werden op zulke plekken christelijke gebouwen opgericht. Daarmee werd niet alleen een nieuw geloof zichtbaar, maar ook een nieuwe machtsverhouding in het landschap. Voor Nederlandse en Belgische lezers is het woord ermita misschien minder bekend. Het betekent kapel of klein heiligdom, vaak buiten het centrum of op een plek met historische of religieuze betekenis.
Juist deze kleinere plekken maken duidelijk dat de geschiedenis van Pego niet alleen in het centrum te vinden is. De vallei bestond eeuwenlang uit verspreide gehuchten, landbouwgronden, paden, bronnen en religieuze punten. De huidige stad Pego is dus maar één deel van het verhaal. Wie de omgeving verkent, merkt hoe sterk het centrum verbonden bleef met het buitengebied. De oude gehuchten, latere kapellen en landbouwstructuren laten zien hoe geloof, bewoning en landgebruik in elkaar grepen. Daardoor krijgt de geschiedenis van Pego meer diepte dan alleen de bekende monumenten in de hoofdplaats.
Moriscos en ontvolking
In de vijftiende eeuw woonden christenen vooral in de ommuurde stad en in het raval, de voorstad buiten de muren, terwijl de moslimbevolking, later mudéjars en daarna moriscos genoemd, in alqueries zoals Favara, Atzeneta en Benumeia woonde. Een mudéjar was een moslim die onder christelijk bestuur leefde. Een morisco was een gedoopte voormalige moslim of afstammeling daarvan, vaak onder zware druk tot bekering gebracht. Deze termen komen in Spaanse geschiedenis vaak terug, maar vragen voor Nederlandse en Belgische lezers wat uitleg omdat ze veel zeggen over de spanningen in die tijd.
De verdrijving van de moriscos in 1609 had grote gevolgen voor de regio. Veel valleien en gehuchten rond Pego raakten bijna ontvolkt. Dat betekende niet alleen een demografische schok, maar ook verlies van kennis, arbeid en continuïteit in de landbouw. Na deze periode moesten nieuwe bewoners worden aangetrokken. In de nabijgelegen valleien kwamen onder meer kolonisten van de Balearen, de Spaanse eilandengroep waartoe Mallorca, Menorca, Ibiza en Formentera behoren. De sporen van deze herbevolking zijn in de bredere regio nog altijd merkbaar in familienamen, taal, tradities en de manier waarop sommige dorpen zich opnieuw ontwikkelden.
Oorlogen en machtswissels
Ook de achttiende en negentiende eeuw brachten grote veranderingen. Tijdens de Spaanse Successieoorlog stonden veel boeren en inwoners in de regio aanvankelijk aan de kant van de Oostenrijkse troonpretendent. Na de overwinning van de Bourbons en de slag bij Almansa in 1707 werden de oude Valenciaanse rechten afgeschaft. Dat betekende een sterkere centralisatie vanuit Madrid en had gevolgen voor bestuur, rechtspraak en identiteit in de hele regio Valencia. Ook Pego werd onderdeel van deze bredere omvorming, waarbij lokale structuren steeds meer onder een centraler Spaans bestuur kwamen te staan.
In de negentiende eeuw kreeg Pego, net als veel andere plaatsen in Spanje, te maken met politieke strijd, sociale spanningen en economische veranderingen. De lokale geschiedenis noemt onder meer carlistenoorlogen, conflicten tussen liberalen en gematigden, banditisme en interne twisten. Zulke gebeurtenissen klinken misschien ver weg, maar ze maakten deel uit van het dagelijks leven in een eeuw waarin Spanje voortdurend zocht naar nieuwe politieke en sociale verhoudingen. Pego bleef daarbij een stad met een agrarische basis, maar stond niet los van de onrust die het land als geheel raakte.
Landbouw, rijst en sinaasappels
Vanaf de achttiende eeuw kwamen grote landbouwkundige veranderingen op gang, vooral in de Marjal. Aan het einde van die eeuw verschenen de eerste gedocumenteerde vormen van rijstteelt in de omgeving van Pego. In de negentiende eeuw werd de productie verder opgevoerd en in de twintigste eeuw, rond 1930, bereikte de rijstteelt een hoogtepunt. Later werd ook de sinaasappelteelt belangrijk, soms naast en soms in plaats van rijst. Zo veranderde het landschap opnieuw, maar de band tussen Pego, landbouw en water bleef bestaan.
Die landbouwgeschiedenis is essentieel om Pego te begrijpen. De stad is niet alleen gevormd door muren, kerken en feesten, maar ook door akkers, waterlopen en seizoenswerk. De Marjal was geen leeg moeras, maar een productief en soms omstreden landschap. Water moest worden geregeld, grond moest worden gebruikt, ziekten en overstromingen moesten worden bestreden en landbouw moest zich telkens aanpassen aan economische omstandigheden. Wie vandaag door de omgeving van Pego rijdt, ziet daardoor niet alleen natuur, maar ook een landschap dat eeuwenlang door mensenhanden is gevormd.
Marjal als beschermd landschap
Een belangrijk moment in de recente geschiedenis was de officiële bescherming van de Marjal de Pego-Oliva als natuurpark in 1994. Daarmee kreeg het natuurgebied niet alleen meer juridische bescherming, maar groeide ook het besef dat het landschap rond Pego een uitzonderlijke ecologische waarde heeft. De Marjal is een nat gebied, of moerasgebied, met waterlopen, rietvelden, rijstvelden, bronnen en een grote rijkdom aan vogels, vissen, planten en andere dieren. Voor Pego was deze bescherming een keerpunt in de manier waarop het landschap werd gezien: niet alleen als landbouwgrond, maar ook als natuurgebied van regionale en internationale betekenis.
De Marjal maakt deel uit van Europese en internationale beschermingsnetwerken en is belangrijk voor biodiversiteit, waterbeheer en traditionele rijstteelt. In recente jaren is het gebied ook sterker naar voren gekomen als plek voor recreatie, natuureducatie en vogelobservatie. Dat betekent niet dat alle spanningen verdwenen zijn. Natuurbehoud, landbouw, waterbeheer en recreatie moeten voortdurend met elkaar in balans worden gebracht. Toch is duidelijk dat de Marjal vandaag een van de grote identiteitsdragers van Pego is. Zonder dit landschap zou de geschiedenis van de plaats veel minder herkenbaar zijn.
Feesten als levend erfgoed
De geschiedenis van Pego leeft niet alleen voort in stenen en gebouwen, maar ook in de feestcultuur. De gemeente noemt onder meer carnaval, fallas, de vieringen rond Pasen, de feesten van Moren en Christenen en andere traditionele festiviteiten als wezenlijk onderdeel van de plaatselijke identiteit. Sommige daarvan hebben een religieuze oorsprong, andere zijn meer verbonden met het regionale Valenciaanse karakter van de stad. Samen laten zij zien hoe geschiedenis in Pego niet alleen wordt herinnerd, maar ook telkens opnieuw wordt beleefd.
Vooral de feesten van Moren en Christenen maken duidelijk hoe het verleden in veel plaatsen van Alicante en Valencia een rituele en symbolische vorm heeft gekregen. In Pego zijn deze feesten niet zomaar folklore voor bezoekers, maar een vast onderdeel van het jaarlijkse ritme. Ook het carnaval heeft in de plaats een sterke naam opgebouwd. Daardoor heeft Pego een historische identiteit die niet in een museum is opgesloten, maar zichtbaar blijft in het openbare leven, op straat en in de manier waarop inwoners hun tradities blijven doorgeven. Meer over deze kant van de plaats is te lezen op Toerisme in Pego.
Moderne groei en Monte Pego
In de twintigste eeuw veranderde Pego geleidelijk van een overwegend agrarische plaats naar een moderne gemeente met voorzieningen, woonzones en een bredere bevolking. De landbouw bleef belangrijk, maar nieuwe verbindingen, betere wegen, veranderende economie en de komst van buitenlandse bewoners gaven de gemeente een ander profiel. Vooral Monte Pego werd bekend als woonzone met villa’s, uitzicht over de vallei en een sterker internationaal karakter. Daarmee kreeg de gemeente naast het historische centrum en de agrarische vlakte een derde gezicht: dat van residentieel wonen op de heuvels.
Deze ontwikkeling heeft Pego veranderd, maar niet volledig losgemaakt van zijn wortels. Het centrum bleef een plaats van lokale voorzieningen, markt, cafés, scholen, winkels en feesten. De Marjal bleef een landschappelijke en agrarische kern. Monte Pego voegde daar een internationale woonlaag aan toe. Daardoor is Pego vandaag geen eenvoudige plaats om in één beeld te vangen. Het is tegelijk historisch, agrarisch, natuurlijk, lokaal en deels internationaal. Juist die combinatie maakt de gemeente interessant voor mensen die meer willen zien dan het bekende beeld van de Costa Blanca.
Een plaats met geheugen
Vandaag de dag is Pego een stad met een duidelijke ziel. Haar geschiedenis is zichtbaar in het stratenpatroon, in de oude kern, in de kerken, in het landschap en in de manier waarop tradities nog steeds deel uitmaken van het dagelijkse leven. Tegelijk is het geen plaats die alleen achteromkijkt. Pego is ook een moderne gemeente met voorzieningen, een gemengde bevolking en een groeiende waardering voor natuur en erfgoed. Juist die combinatie maakt de geschiedenis van Pego zo interessant: het is geen afgesloten hoofdstuk, maar een levend verhaal dat doorloopt in het heden.
Wie Pego beter wil begrijpen, moet daarom niet alleen naar data of oude gebeurtenissen kijken, maar ook naar hoe die geschiedenis vandaag nog doorwerkt. In de rijstvelden, in de Marjal, in de middeleeuwse straatstructuur en in de plaatselijke feesten zit nog altijd een deel van het verleden verscholen. Daardoor is Pego niet alleen historisch interessant, maar ook een plaats waar geschiedenis voelbaar blijft in het gewone leven. Wie daarnaast wil weten hoe het is om hier te wonen, kan verder lezen op Wonen in Pego.
Pego door de eeuwen
De geschiedenis van Pego laat zien hoe een plaats kan groeien door telkens opnieuw met haar landschap om te gaan. Vroege bewoners zochten bescherming en voedsel in de vallei. De Romeinen gebruikten routes en landbouwgrond. De islamitische gemeenschappen vormden het waterlandschap en bouwden verdedigingspunten zoals Ambra. De christelijke herbevolking bracht een ommuurde stad, kerken, marktstructuren en nieuwe bestuurlijke verhoudingen. Latere eeuwen voegden religieuze tradities, landbouwuitbreiding, rijstteelt, sinaasappels, feesten, natuurbehoud en moderne woonontwikkeling toe.
Voor zoekopdrachten als geschiedenis van Pego, Pego Alicante, kasteel van Ambra, Portal de Sala, Marjal de Pego-Oliva, rijstteelt in Pego en historie Marina Alta is deze plaats vooral interessant door die opeenstapeling van lagen. Pego is geen stad die door één periode wordt bepaald. Het is een plaats waar prehistorie, islamitische landbouw, christelijke stadsvorming, religieus erfgoed, landbouwgeschiedenis en natuurbeheer samen een verhaal vormen. Dat maakt Pego tot een van de meest karaktervolle plaatsen in het noorden van de provincie Alicante.
Dit artikel is voor het laatst bijgewerkt op 16 juni 2026