Een dorp met diepe wortels
Wie door de smalle straatjes van Castell de Castells wandelt, voelt de aanwezigheid van eeuwen geschiedenis in elke hoek. Het dorp, gelegen in het hart van de Marina Alta in de provincie Alicante, draagt een naam die letterlijk verwijst naar kastelen en versterkte plekken. Die naam is geen toeval: het gebied was eeuwenlang een strategisch punt, een kruispunt van beschavingen die hier hun sporen achterlieten. Van prehistorische jagers tot Iberische stammen, van Moorse boeren tot christelijke ridders: allen hebben ze bijgedragen aan het verhaal van dit bergdorp.
Castell de Castells ligt niet op een toevallige plek. Het dorp bevindt zich in een bergachtig gebied tussen valleien, passen en oude verbindingsroutes. Wie hier vroeger woonde, had zicht op de omgeving, toegang tot landbouwgrond en bescherming door het ruige landschap. Die combinatie maakte de plek aantrekkelijk voor verschillende bevolkingsgroepen, maar ook kwetsbaar in tijden van strijd en onzekerheid. Juist daarom is de geschiedenis van Castell de Castells meer dan een lokaal verhaal. Het is een samenvatting van de bredere geschiedenis van het binnenland van Alicante: prehistorie, Iberische cultuur, Romeinse invloed, islamitische landbouw, christelijke herovering, ontvolking, herbevolking en uiteindelijk het behoud van een klein dorp met een grote identiteit.
Oudste sporen in Pla de Petracos
Lang voordat het huidige dorp bestond, trokken rondtrekkende jagers, verzamelaars en vroege landbouwgemeenschappen door de bergen en valleien van Castell de Castells. In de rotswanden rondom het dorp zijn indrukwekkende rotsschilderingen gevonden, vooral bij het Pla de Petracos. Deze schilderingen behoren tot de belangrijkste voorbeelden van prehistorische rotskunst in het noorden van Alicante en maken deel uit van het UNESCO-werelderfgoed van de mediterrane rotskunst op het Iberisch schiereiland.
De schilderingen worden vaak verbonden met de neolithische periode, de tijd waarin mensen in deze streek langzaam overgingen van rondtrekken naar landbouw en vaste gemeenschappen. Ze tonen geen simpele versiering, maar symbolen die waarschijnlijk verband hielden met rituelen, geloof, vruchtbaarheid en gemeenschapsleven. Voor bezoekers uit Nederland en België is het goed om te weten dat Pla de Petracos geen gewoon archeologisch plekje is, maar een van de waardevolste prehistorische locaties in de provincie Alicante.
De rotskunst bij Pla de Petracos laat zien dat dit berggebied al duizenden jaren betekenis had voor mensen. Hoewel deze vroege bewoners geen dorp achterlieten zoals Castell de Castells nu is, markeren hun kunstwerken het begin van de menselijke aanwezigheid in de regio. De plek geeft het dorp een historische diepte die je niet direct verwacht wanneer je vandaag door de rustige straten loopt.
De Iberische periode
In de eerste eeuwen voor onze jaartelling werd de regio bewoond door de Iberiërs, een inheemse bevolking met een sterk ontwikkelde cultuur en eigen taal. Zij bouwden versterkte nederzettingen op strategische hoogten, van waaruit zij het omliggende land konden controleren. Castell de Castells lag op een natuurlijke doorgangsroute door de bergen, waardoor het een belangrijke positie innam. Archeologische vondsten in de bredere omgeving wijzen op een netwerk van handel en contacten met andere nederzettingen in de Marina Alta en zelfs daarbuiten, via handelsroutes die tot aan de kust reikten.
De Iberische bewoners leefden waarschijnlijk van landbouw, veeteelt, jacht en ruilhandel. De bergen boden bescherming, maar ook beperkingen. Landbouw was alleen mogelijk op geschikte plekken, vaak op hellingen die later verder werden gevormd tot terrassen. De ligging van Castell de Castells maakte het mogelijk om routes tussen het binnenland en de kust te bewaken. Daardoor was het gebied niet alleen agrarisch, maar ook strategisch van belang.
Romeinse invloed in het binnenland
Toen de Romeinen in de 2e eeuw voor Christus de Iberische kustgebieden veroverden, drong hun invloed langzaam door tot in het binnenland. Castell de Castells lag ver van de grote Romeinse steden zoals Dianium, het huidige Dénia, maar de Romeinen lieten ook hier hun sporen achter. Restanten van landbouwterrassen en waterkanalen wijzen op een vroege toepassing van georganiseerde landbouwtechnieken. Hoewel er geen groot Romeins forum of badhuis werd gebouwd, is het aannemelijk dat er kleine boerderijen en landerijen bestonden die de omliggende gebieden van voedsel voorzagen.
De Romeinse invloed was in bergdorpen vaak minder zichtbaar dan aan de kust, maar daarom niet onbelangrijk. Wegen, handelsroutes, landbouwmethoden en eigendomsstructuren veranderden langzaam mee met de Romeinse aanwezigheid. De vruchtbare dalen en beschutte hellingen rond Castell de Castells bleven geschikt voor olijven, granen, wijnstokken en vee. Zo groeide het gebied uit tot een rustige, landelijke zone die verbonden was met grotere handelsplaatsen aan de kust.
Moorse bloei in de bergen
Vanaf de 8e eeuw kwam Castell de Castells onder islamitische heerschappij. Deze periode zou een blijvende invloed hebben op de cultuur, architectuur en landbouw van het dorp. De Moorse bewoners bouwden of versterkten nederzettingen en introduceerden verfijnde irrigatietechnieken waarmee olijfbomen, amandelbomen, graan, groenten en wijngaarden in het bergachtige terrein konden worden verbouwd. De resten van oude waterkanalen, bronnen en terrassen zijn nog altijd zichtbaar in het landschap rondom het dorp. Ook de indeling van het oude centrum, met smalle kronkelstraatjes en compacte huizen, draagt duidelijk het stempel van deze tijd.
De Moorse periode was voor veel dorpen in het binnenland van Alicante een tijd van agrarische verfijning. Water werd slim verdeeld, hellingen werden bruikbaar gemaakt en kleine gemeenschappen konden overleven op plekken die op het eerste gezicht te ruig lijken voor landbouw. In Castell de Castells is dat nog altijd zichtbaar in het landschap. De stenen muren, terrassen en oude waterstructuren vertellen een verhaal van geduld, arbeid en kennis van het terrein.
De naam en de geschiedenis van het dorp worden ook verbonden met het oude kasteel van Serrella, ook bekend als Castell de Serrella of Penya Castellet. Deze versterkte plek lag hoog boven het dorp en paste in een netwerk van verdedigingspunten in de bergen. Hoewel er vandaag geen groot intact kasteel meer staat, verklaart deze militaire en strategische geschiedenis waarom het dorp zo sterk met het woord castells, kastelen, verbonden is.
Verovering door christelijke machten
In de 13e eeuw kwam Castell de Castells in handen van de christelijke troepen tijdens de herovering van het gebied door de kroon van Aragón. De Moorse bevolking werd in eerste instantie vaak toegestaan te blijven wonen en werken in het gebied, maar moest zich aanpassen aan het christelijke gezag. Deze mensen werden later mudéjaren genoemd: moslims die onder christelijk bestuur leefden. Voor Nederlandse en Belgische lezers is dat een belangrijk onderscheid, omdat de overgang niet van de ene dag op de andere betekende dat alle bestaande bewoners verdwenen.
Het christelijke bestuur bracht nieuwe machtsverhoudingen, belastingen en religieuze regels met zich mee. De landbouw bleef echter grotendeels afhankelijk van de kennis en arbeid van de oorspronkelijke bewoners. De terrassen moesten onderhouden worden, waterkanalen moesten blijven functioneren en de opbrengsten van het land waren onmisbaar voor de nieuwe heren. Zo ontstond een ingewikkelde samenleving waarin christelijke bestuurders, adellijke families en islamitische of later bekeerde boeren naast elkaar leefden.
Uitwijzing van de Moriscos
In de 17e eeuw kwam er een harde breuk in deze geschiedenis. In 1609 besloot koning Filips III tot de uitwijzing van de Moriscos, de afstammelingen van moslims die officieel tot het christendom waren bekeerd. Deze maatregel trof vooral het koninkrijk Valencia zwaar, omdat veel dorpen in het binnenland nog grotendeels uit Morisco-families bestonden. Ook Castell de Castells en de omliggende valleien kregen te maken met een forse bevolkingsdaling.
De gevolgen waren ingrijpend. Huizen kwamen leeg te staan, velden werden minder goed onderhouden en kennis van lokale landbouwstructuren ging deels verloren. Om het dorp weer tot bloei te brengen, werden christelijke kolonisten uit andere delen van het koninkrijk Valencia en omliggende gebieden naar Castell de Castells gehaald. Deze nieuwe bewoners brachten hun eigen gewoonten, dialecten en landbouwmethoden mee, die zich vermengden met de bestaande tradities.
De uitwijzing van de Moriscos is een van de belangrijkste gebeurtenissen in de geschiedenis van veel dorpen in de Marina Alta. Wie de dorpen van het binnenland wil begrijpen, kan niet om dit moment heen. Het verklaart waarom sommige plaatsen tijdelijk bijna leegliepen, waarom herbevolking zo belangrijk werd en waarom het landschap soms sporen draagt van verlaten nederzettingen, oude akkers en vergeten paden.
Middeleeuwse verdedigingswerken
Hoewel er van de oorspronkelijke kastelen en torens niet veel meer overeind staat, speelde de verdediging van het dorp in de middeleeuwen een belangrijke rol. Castell de Castells lag aan een route die door de bergen voerde en waarlangs niet alleen handelaren, maar ook rovers en vijandelijke troepen konden passeren. Er wordt aangenomen dat er meerdere wachttorens, versterkte gebouwen en strategische uitkijkpunten waren die het dorp en de omliggende akkers moesten beschermen. De ligging op hoogte en het uitzicht over de valleien maakten het gebied tot een natuurlijk fort, wat waarschijnlijk ook de oorsprong van de naam verklaart.
De oude versterking van Serrella speelt daarbij een centrale rol. Vanaf hoge punten kon men bewegingen in de valleien volgen en signalen doorgeven aan andere versterkte plaatsen. In een tijd zonder moderne communicatie was zichtbaarheid van levensbelang. De bergen vormden bescherming, maar ook een grensgebied waar controle voortdurend nodig was.
Landbouw als levensader
In de eeuwen na de middeleeuwen bleef Castell de Castells grotendeels afhankelijk van de landbouw. Tarwe, olijven, amandelen, druiven en later ook andere droge landbouwproducten waren de belangrijkste bronnen van inkomsten, vaak verbouwd op de kenmerkende terrasvormige akkers die tegen de berghellingen waren aangelegd. Het dorp bleef relatief geïsoleerd, wat ervoor zorgde dat de traditionele levenswijze lang behouden bleef. Er was weinig contact met de grote steden, behalve via ruilhandel of markten in nabijgelegen dorpen.
Het leven in Castell de Castells was zwaar, maar overzichtelijk. De seizoenen bepaalden het ritme: zaaien, snoeien, oogsten, olijven persen, amandelen drogen en druiven verwerken. Families leefden dicht op elkaar en waren sterk afhankelijk van samenwerking. Water was kostbaar, transport was moeilijk en misoogsten konden grote gevolgen hebben. Tegelijk zorgde die beperkte schaal voor een hechte dorpsgemeenschap waarin tradities en familiebanden belangrijk bleven.
Voor hedendaagse bezoekers zijn de oude landbouwterrassen een belangrijk onderdeel van het landschap. Ze lijken soms vanzelfsprekend, maar ze zijn het resultaat van eeuwen menselijke arbeid. Iedere stenen muur, iedere smalle akker en ieder oud pad laat zien hoe mensen probeerden het berglandschap leefbaar en vruchtbaar te maken.
Negentiende eeuw vol tegenslagen
De 19e eeuw bracht zowel vooruitgang als tegenslagen. Enerzijds verbeterden nieuwe wegen en paden de verbinding met de buitenwereld, waardoor handel en communicatie iets makkelijker werden. Anderzijds kreeg Castell de Castells te maken met periodes van economische neergang door misoogsten, droogte en het vertrek van inwoners naar stedelijke gebieden of zelfs naar het buitenland op zoek naar werk. De landelijke crisis van de landbouw trof vooral kleine berggemeenschappen zwaar, en Castell de Castells was daarop geen uitzondering.
Ook politieke onrust in Spanje liet het dorp niet volledig ongemoeid. Grote conflicten werden meestal elders uitgevochten, maar belastingen, dienstplicht, lokale spanningen en economische onzekerheid bereikten ook de bergdorpen. Voor veel families werd het steeds moeilijker om van kleine percelen te leven. Jongeren keken vaker naar plaatsen aan de kust, naar Valencia, Alicante of later zelfs naar het buitenland.
Twintigste eeuw en leegloop
Het begin van de 20e eeuw werd gekenmerkt door armoede en emigratie. Veel families trokken naar steden als Alicante of Valencia, of naar landen als Frankrijk en Argentinië, in de hoop op een beter bestaan. Het dorp raakte langzaam ontvolkt, maar behield zijn karakteristieke uiterlijk. Pas in de tweede helft van de eeuw kwam er een sterker besef dat deze bergdorpen een waardevolle culturele erfenis bezaten. Er ontstonden initiatieven om het historische erfgoed te bewaren en toerisme op kleine schaal te ontwikkelen, waarbij het verleden juist werd ingezet als aantrekkingskracht.
De Spaanse Burgeroorlog en de moeilijke naoorlogse jaren raakten ook het binnenland van Alicante. Hoewel Castell de Castells geen grote stad was en geen centrum van zware industrie, waren tekorten, politieke spanning en economische beperkingen voelbaar in het dagelijks leven. Veel inwoners hielden zich vast aan landbouw, familie en kerkelijke tradities. De modernisering kwam langzaam: betere wegen, elektriciteit, waterleidingen, onderwijs en later ook toerisme veranderden stap voor stap het dorp.
Vanaf de tweede helft van de 20e eeuw werd het binnenland van Alicante opnieuw ontdekt. Eerst door wandelaars, natuurliefhebbers en mensen uit de regio zelf, later ook door buitenlandse bewoners die rust en betaalbare woningen zochten. Castell de Castells bleef klein, maar kreeg daardoor een nieuwe betekenis. Wat vroeger als afgelegen en moeilijk werd ervaren, werd voor nieuwe generaties juist een kwaliteit: stilte, ruimte, natuur en authenticiteit.
Erfgoed van Pla de Petracos
Een grote rol in de herwaardering van Castell de Castells speelt het Pla de Petracos. De prehistorische rotskunst is niet alleen belangrijk voor wetenschappers, maar ook voor het dorp zelf. Het heeft Castell de Castells op de kaart gezet als een plaats met cultureel erfgoed van internationale betekenis. Dat is bijzonder voor een kleine gemeente in de bergen van Alicante.
Voor bezoekers vormt Pla de Petracos een toegankelijke manier om de diepte van de geschiedenis te ervaren. Het is geen museumzaal waar alles achter glas staat, maar een plek in het landschap zelf. Wie daar staat, kijkt naar rotsen die duizenden jaren geleden al betekenis hadden voor mensen. Dat maakt de geschiedenis van Castell de Castells tastbaar en bijna persoonlijk.
Ook voor organische vindbaarheid is dit belangrijk. Mensen zoeken steeds vaker naar dagtrips in Alicante, UNESCO bezienswaardigheden in Alicante, rotsschilderingen Costa Blanca, wandelen in de Marina Alta en prehistorische kunst in Spanje. Castell de Castells past precies bij dat soort zoekvragen. Door de geschiedenis, natuur en praktische context samen te brengen, wordt het dorp beter vindbaar voor lezers die niet alleen op de plaatsnaam zoeken.
Het dorp van vandaag
Tegenwoordig is Castell de Castells een plek waar de eeuwenoude geschiedenis nog altijd tastbaar is. Het oude centrum ademt nog steeds de sfeer van vervlogen tijden, met zijn kronkelende straatjes, witgekalkte huizen en de kerk van Santa Ana die als stille getuige boven het dorp uittorent. In de lokale feesten, tradities en zelfs in de gerechten leeft het verleden voort. Voor wie de geschiedenis van de provincie Alicante wil begrijpen, vormt Castell de Castells een waardevol hoofdstuk in het grotere verhaal: een plaats waar de tijd langzaam lijkt te gaan en het verleden zich moeiteloos verweeft met het heden.
Het dorp is vandaag geen openluchtmuseum. Er wonen mensen, er wordt gewerkt, er worden feesten gevierd en er zijn zorgen over dezelfde thema’s die veel kleine dorpen in Spanje raken: vergrijzing, leegloop, behoud van voorzieningen en de vraag hoe nieuwe bewoners kunnen bijdragen zonder het karakter van het dorp te veranderen. Juist die combinatie van erfgoed en dagelijks leven maakt Castell de Castells interessant.
Voor Nederlanders en Belgen die zich oriënteren op wonen in Alicante of emigreren naar Spanje is Castell de Castells vooral geschikt voor mensen die rust en natuur belangrijker vinden dan directe nabijheid van grote voorzieningen. De geschiedenis van het dorp helpt om die keuze beter te begrijpen. Wie hier woont, woont niet zomaar in een bergdorp, maar op een plek waar duizenden jaren menselijke aanwezigheid zichtbaar zijn in rotskunst, terrassen, straatjes, namen en tradities.
Meer lezen over Castell de Castells
Wie zich verder wil verdiepen in dit bergdorp kan op MijnAlicante.nl ook lezen over de ligging en bekendheid van Castell de Castells, de natuur rond Castell de Castells, bezienswaardigheden en uitstapjes in Castell de Castells en wonen in Castell de Castells. Samen geven deze artikelen een compleet beeld van het dorp, de geschiedenis, het landschap en het dagelijkse leven in dit stille deel van de Marina Alta.