Wie zich verdiept in de geschiedenis van Millena, merkt al snel dat dit kleine dorp in het noorden van de provincie Alicante veel meer te vertellen heeft dan zijn omvang doet vermoeden. Millena ligt in de comarca El Comtat, een bergachtige streek waar dorpen, landbouwterrassen, kastelen, kerken en oude wegen samen een rijk historisch landschap vormen. Een comarca is een streek met een eigen geografisch, historisch en cultureel karakter. De geschiedenis van Millena is nauw verbonden met het Valle de Travadell, de Travadell-vallei, de oude olijfbomen rond het dorp en de gemeenschappen die hier eeuwenlang leefden van landbouw, water, vee en lokale handel. Het dorp bleef klein, maar wist door de eeuwen heen zijn eigen identiteit te behouden. Juist die combinatie van kleinschaligheid, islamitische sporen, christelijke herbevolking, religieuze tradities en agrarisch erfgoed maakt Millena interessant voor bezoekers en voor Nederlanders en Belgen die het binnenland van Alicante beter willen begrijpen. Het dorp staat ook bekend onder de namen Milleneta en Billeneta, namen die nog altijd in historische en lokale bronnen voorkomen.
Vroege geschiedenis van Millena
De oorsprong van Millena gaat terug tot de lange bewoningsgeschiedenis van het binnenland van Alicante. In het grondgebied en de bredere omgeving van El Comtat zijn sporen gevonden uit verschillende perioden. Rond Millena bevinden zich onder meer archeologische vindplaatsen die met Iberische bewoning in verband worden gebracht en rotsschuilplaatsen met oude menselijke sporen. De vruchtbare valleien, bronnen en doorgangen tussen bergen maakten dit gebied geschikt voor landbouw, veeteelt en kleine nederzettingen. Het landschap rond Millena, met olijfbomen, amandelbomen, terrassen en droge stenen muren, laat nog altijd zien hoe sterk de mens hier afhankelijk was van de mogelijkheden van het land. Grote steden ontstonden hier niet, maar kleine dorpen konden zich handhaven dankzij water, grond en onderlinge samenwerking.
Tot het archeologische en landschappelijke erfgoed van de gemeente behoren onder meer de rotsschuilplaatsen van Ojo del Moro en Peña Aueta, naast locaties waar resten van Iberische bewoning zijn aangetroffen. Zulke plekken maken duidelijk dat het gebied rond het huidige Millena al lang vóór het ontstaan van het middeleeuwse dorp door mensen werd gebruikt. Voor wie geïnteresseerd is in de geschiedenis van Alicante is dat belangrijk: Millena ontstond niet plotseling als dorp, maar bevindt zich in een landschap dat al vele eeuwen door menselijke activiteit werd gevormd.
Over de vroegste nederzetting op de exacte plek van het huidige Millena is niet alles met zekerheid bekend. Wel past het dorp duidelijk in het patroon van kleine agrarische gemeenschappen in het binnenland van Alicante. Millena staat historisch ook bekend als Milleneta of Billeneta. Over de precieze taalkundige oorsprong van de naam bestaan verschillende verklaringen, zodat het verstandig is daar geen absolute conclusie aan te verbinden. Duidelijk is vooral dat de naam, het landschap en de dorpsstructuur verwijzen naar een lange geschiedenis waarin water, landbouw en verdediging een grote rol speelden.
Millena onder islamitisch bestuur
Gedurende de islamitische periode maakte Millena deel uit van het netwerk van kleine bergdorpen in het binnenland van Alicante. Dit gebied hoorde tot Al-Andalus, de islamitisch bestuurde gebieden op het Iberisch Schiereiland. De bewoners gebruikten kennis van irrigatie, terrassenbouw en droogtebestendige landbouw om het bergachtige landschap productief te maken. De hellingen rond Millena werden geschikt gemaakt voor olijfbomen, amandelen, granen en andere gewassen. Deze manier van werken bepaalde eeuwenlang het aanzien van de streek en is nog altijd zichtbaar in de oude terrassen en landbouwstructuren rond het dorp. 
Millena lag niet geïsoleerd, maar maakte deel uit van een bredere vallei met dorpen en versterkte punten. In de omgeving lag het Castell de Travadell, het kasteel van Travadell, een middeleeuwse versterking van islamitische oorsprong die herinnert aan de strategische waarde van het dal. Het kasteel lag op een rotsachtige uitloper en controleerde een belangrijke doorgang in de Travadell-vallei. Het vormde bovendien een schakel tussen de versterkingen van onder meer Cocentaina, Planes en Penella.
Zulke kastelen en wachttorens waren belangrijk om routes, landbouwgebieden en nederzettingen te controleren. Voor kleine dorpen als Millena betekende dit dat het dagelijks leven altijd verbonden was met grotere machtsverhoudingen. Boeren bewerkten het land, maar de vallei stond ook onder invloed van militaire en bestuurlijke structuren. In het gebied bevonden zich kleine islamitische landbouwgemeenschappen, in het Spaans vaak alquerías genoemd. Dat waren landelijke nederzettingen of gehuchten waarvan de bewoners gezamenlijk het omliggende land bewerkten.
Christelijke verovering
In het midden van de 13e eeuw veranderde de machtsverhouding in dit deel van Alicante. Het Castell de Travadell kwam waarschijnlijk tussen 1245 en 1248 in handen van de Kroon van Aragón tijdens de christelijke uitbreiding in het Koninkrijk Valencia. In 1248 kreeg Raimundo de Cámara volgens de historische gegevens als eerste christelijke kolonist land in dit gebied toegewezen. Daarmee begon een nieuwe fase in de geschiedenis van Millena.
Na de christelijke verovering van het gebied onder Jaume I van Aragón veranderde de bestuurlijke en religieuze situatie in Millena en de omliggende dorpen. De islamitische bevolking verdween echter niet onmiddellijk. Veel moslimfamilies bleven op het land wonen en werken, soms nog eeuwenlang. Dat was van groot belang voor de landbouw, omdat zij beschikten over kennis van waterbeheer, landbouwterrassen en lokale gewassen.
Na de gedwongen bekering van moslims tot het christendom in het begin van de 16e eeuw werden deze bekeerde moslims en hun nakomelingen aangeduid als Moriscos. Voor de dorpen in El Comtat was hun aanwezigheid van groot belang, omdat zij veel landbouwgronden bewerkten en eeuwenoude kennis van water, terrassen en boomgaarden in stand hielden.
De overgang na de christelijke verovering was dus geen eenvoudige breuk. Oude landbouwtechnieken bleven bestaan, plaatsnamen bleven deels hun islamitische wortels dragen en dorpsstructuren veranderden langzaam. Tegelijk kwamen grond en rechten in handen van christelijke heren, adellijke families of instellingen. Belastingen, pacht en religieuze verplichtingen gingen het leven sterker bepalen. Millena bleef klein, maar het dorp werd opgenomen in de christelijke bestuurlijke wereld van het Koninkrijk Valencia. De combinatie van oude islamitische landschapskennis en nieuwe christelijke structuren vormt een belangrijk onderdeel van de historische identiteit van het dorp.
Heren van Travadell
De middeleeuwse geschiedenis van Millena is nauw verbonden met verschillende adellijke families die het gebied in bezit kregen. In 1270 werd Roger de Lauria, ook bekend als Roger de Llúria, heer van het gebied. Na zijn overlijden ging het bezit over op zijn vrouw Saurina de Entença. In 1325 kwam het via erfenis terecht bij hun dochter Margarita de Lauria.
In 1358 kwam de heerlijkheid onder koning Pere de Ceremoniële, waarna het gebied in datzelfde jaar werd verkocht aan koningin Leonor. In de eeuwen daarna veranderde het Castell de Travadell nog verschillende keren van eigenaar. In 1394 werd het door infante Martín overgedragen aan Francisco de Casa Saja en in 1409 keerde het opnieuw terug naar de Kroon.
Ook in de 15e eeuw wisselde het gebied verschillende keren van eigenaar. Koning Alfons de Grootmoedige gaf de vesting in 1431 aan Ramón de Perellós. Een jaar later werden herstelwerkzaamheden aan het kasteel uitgevoerd. Daarna kwam het door een koninklijke schenking in handen van Guillermo de Vic. In 1455 werd het Castell de Travadell via een ruil overgedragen aan Sancho Ruiz de Liori.
Rond 1500 kwamen de Travadell-vallei en het kasteel door huwelijksbanden uiteindelijk in handen van de familie Folc de Cardona, de markiezen van het Castell de Guadalest. Deze opeenvolging van heren laat zien dat Millena weliswaar een klein landbouwdorp was, maar deel uitmaakte van een veel groter netwerk van adellijke, bestuurlijke en militaire belangen.
Middeleeuws leven in Millena
In de eeuwen na de christelijke verovering ontwikkelde Millena zich als een kleine agrarische gemeenschap. Het dorp behoorde bestuurlijk tot wisselende heerlijkheden en viel binnen het netwerk van dorpen rond het Valle de Travadell en El Comtat. De meeste inwoners leefden van landbouw, veeteelt en seizoensgebonden werkzaamheden. Olijventeelt, graan, amandelen en kleine veestapels vormden de basis van het bestaan. Omdat het dorp klein was, waren onderlinge samenwerking en familiebanden van groot belang. Het dagelijkse leven draaide om werk op het land, religieuze verplichtingen, lokale gebruiken en de strijd om voldoende opbrengst uit het landschap te halen.
De dorpsstructuur van Millena weerspiegelt die geschiedenis. Smalle straten, compacte bebouwing en een duidelijke kern rond kerk en dorpsruimte zijn kenmerkend voor veel kleine plaatsen in het binnenland van Alicante. De woningen waren praktisch gebouwd, vaak met eenvoudige materialen uit de omgeving. Het dorp was geen rijke stad en bezat geen grote monumentale macht, maar juist daardoor is de geschiedenis van Millena interessant. Zij laat zien hoe gewone plattelandsgemeenschappen eeuwenlang overleefden in een bergachtig gebied waar elke oogst, elke bron en elke verbinding met buurdorpen belangrijk was.
Kerk en tradities
Zoals in veel Spaanse dorpen speelde de katholieke kerk na de christelijke overheersing een centrale rol in de ontwikkeling van Millena. De parochiekerk van San José vormt een belangrijk religieus, historisch en sociaal herkenningspunt van het dorp. De huidige kerk dateert in haar historische vorm uit de 17e eeuw. Rond de kerk vonden en vinden belangrijke momenten van het dorpsleven plaats: missen, processies, feesten, ontmoetingen en gemeenschappelijke vieringen. De kerk gaf het dorp een duidelijk centrum en versterkte de sociale samenhang. In kleine dorpen als Millena was religie niet los te zien van landbouw, familie en gemeenschapsleven. 
De religieuze tradities van Millena zijn verbonden met lokale feesten en agrarische gebruiken. Een van de bekendste tradities is de plantà del xop. Dat betekent letterlijk het oprichten of planten van een populier. De traditie maakt deel uit van de patroonfeesten ter ere van San José en San Roque, die tegenwoordig in het tweede weekend van juli worden gevierd. De populier wordt vooraf gekapt, naar het dorp gebracht en met gezamenlijke inspanning opgericht.
Zulke gebruiken laten zien hoe sterk geloof, natuur en gemeenschap met elkaar verweven zijn. De boom, het plein, de muziek, het samen optrekken en de feestdagen vormen een jaarlijkse bevestiging van de dorpsidentiteit. Voor buitenstaanders is dat misschien een klein lokaal gebruik, maar voor Millena is het een belangrijk onderdeel van het levende erfgoed.
Moriscos en ontvolking
De vroegmoderne tijd, vooral de periode rond 1609, bracht grote problemen voor veel dorpen in El Comtat. Millena was in deze periode een plaats met een belangrijke Morisco-bevolking. Historische bronnen vermelden rond het begin van de 17e eeuw ongeveer 48 Morisco-huishoudens. Voor zo'n kleine gemeenschap betekende dat dat vrijwel de gehele lokale economie en landbouw sterk van deze bevolkingsgroep afhankelijk waren.
In 1609 besloot koning Filips III tot de verdrijving van de Moriscos uit Spanje. Deze maatregel trof de streek zwaar, omdat veel dorpen in het binnenland nog sterk afhankelijk waren van Morisco-bewoners en hun landbouwkennis. Ook Millena en de omliggende valleien kregen te maken met ontvolking, verlaten grond en economische terugval. De gevolgen waren niet alleen demografisch, maar ook praktisch: akkers, irrigatie, terrassen en boomgaarden hadden mensen nodig om ze te onderhouden.
Na de verdrijving moesten veel plaatsen opnieuw bevolkt worden. Nieuwe christelijke kolonisten namen verlaten huizen en landbouwgronden over. Dat proces verliep vaak moeizaam. De landbouw moest opnieuw worden georganiseerd en het dorp moest zijn sociale structuur herstellen. Een belangrijk moment kwam op 19 april 1611, toen Millena een nieuwe carta puebla kreeg. Zo'n bevolkingsbrief legde vast onder welke voorwaarden nieuwe bewoners zich in een plaats mochten vestigen en grond konden gebruiken.
In deze periode groeide het belang van olijf- en amandelteelt verder. Deze gewassen pasten goed bij het droge berglandschap en zouden later een blijvend onderdeel van de identiteit van Millena worden. De oude olijfbomen rond het dorp zijn daardoor niet alleen natuur of landbouw, maar ook stille getuigen van eeuwen heropbouw en continuïteit.
Millena in de 18e eeuw
In de 18e eeuw bleef Millena vooral een agrarisch dorp. Het leven was eenvoudig en sterk afhankelijk van oogsten, seizoenen, water en lokale handel. De inwoners onderhielden hun akkers, zorgden voor dieren en namen deel aan het religieuze en sociale leven van het dorp. Grote veranderingen gingen in kleine plaatsen vaak langzaam. Toch bleef Millena verbonden met de bredere geschiedenis van het Koninkrijk Valencia en later Spanje. Bestuurlijke veranderingen, belastingen, kerkelijke regels en regionale conflicten werkten ook door in het dagelijkse bestaan van kleine dorpen.
Ook bestuurlijk veranderde de positie van Millena. Historische documenten plaatsen het dorp lange tijd binnen de invloedssfeer van de Gobernación de Xàtiva, het bestuurlijke gebied rond Xàtiva. Tijdens de periode vanaf de regering van Filips V maakte Millena daarnaast deel uit van het Corregimiento de Alcoy, een toenmalig bestuurlijk district dat tot 1833 bleef bestaan. Zulke bestuurlijke termen bestaan tegenwoordig niet meer, maar ze laten zien hoe het dorp door de eeuwen heen telkens onderdeel was van grotere bestuurlijke structuren.
De huizen uit deze periode waren meestal functioneel en bescheiden. Natuursteen, dikke muren, kleine ramen en praktische indelingen waren belangrijker dan luxe. Dergelijke woningen moesten beschermen tegen hitte, kou en wind en moesten ruimte bieden aan gezinnen, oogst, dieren of gereedschap. Wie vandaag door Millena wandelt, ziet nog altijd iets van die sobere bouwtraditie terug. Het dorp is geen openluchtmuseum, maar de historische lagen zijn zichtbaar in straatpatroon, gevels, kerk en landschap.
Millena in de 19e eeuw
De 19e eeuw bracht, net als voor de rest van Spanje, grote veranderingen met zich mee. Politieke onrust, bestuurlijke hervormingen, de Carlistenoorlogen en economische uitdagingen vormden de achtergrond waartegen ook kleine dorpen zoals Millena zich moesten aanpassen. Niet iedere landelijke gebeurtenis is voor Millena afzonderlijk uitvoerig gedocumenteerd, maar het dorp maakte vanzelfsprekend deel uit van dezelfde economische en bestuurlijke veranderingen die het binnenland van Alicante raakten.
Een belangrijke ontwikkeling aan het begin van de 19e eeuw was het verdwijnen van de oude heerlijke rechten. De markiezen van Ariza waren de laatste adellijke familie die de heerlijkheid over het gebied bezat. De oude feodale rechtsmacht verdween in de eerste decennia van de 19e eeuw. Daarmee kwam geleidelijk een einde aan een bestuurlijk systeem waarin plaatselijke heren eeuwenlang grote invloed hadden gehad op grond, belastingen en rechtspraak.
In deze eeuw werd de gemeentelijke organisatie belangrijker en kreeg Millena een duidelijkere plaats als zelfstandige gemeente binnen de moderne bestuurlijke structuur. Daardoor kon het dorp eigen lokale beslissingen nemen, al bleven de financiële middelen beperkt. 
In de 19e eeuw verbeterden geleidelijk de verbindingen met omliggende plaatsen. Dorpen als Gorga, Balones, Benillup, Cocentaina en Alcoy werden belangrijk voor handel, administratie en voorzieningen. Millena bleef klein, maar was niet afgesloten van de omgeving. Markten, familiebanden, kerkelijke contacten en landbouwverkoop verbonden het dorp met de rest van El Comtat. Deze periode legde de basis voor het moderne Millena: een kleine gemeente met een sterke eigen identiteit, maar afhankelijk van de grotere plaatsen in de buurt voor handel en voorzieningen.
20e eeuw en emigratie
De 20e eeuw bracht opnieuw grote uitdagingen. De Spaanse Burgeroorlog van 1936 tot 1939 en de moeilijke jaren daarna lieten hun sporen na in de hele regio. Millena werd door zijn geringe omvang en landelijke ligging op een andere manier geraakt dan grote steden, maar armoede, onzekerheid, politieke spanningen en schaarste waren ook in kleine dorpen voelbaar. Na de oorlog volgde een periode van hard werken en beperkte economische mogelijkheden. Veel inwoners bleven afhankelijk van landbouw, terwijl jongere generaties steeds vaker naar steden trokken op zoek naar betere kansen.
Voor dorpen als Millena was emigratie een van de grote veranderingen van de 20e eeuw. Mensen vertrokken naar Alcoy, Cocentaina, Alicante, Valencia of verder weg, soms ook naar andere Europese landen. Dit leidde tot een daling van het inwonertal en een vergrijzende bevolking. Huizen kwamen leeg te staan en sommige landbouwgronden werden minder intensief gebruikt. Toch verdween Millena niet. De mensen die bleven, hielden het dorpsleven, de feesten en de landbouwtradities in stand.
In de tweede helft van de eeuw kwamen er betere wegen, elektriciteit, moderne communicatiemiddelen en meer contact met de buitenwereld. De sterke industriële ontwikkeling van plaatsen als Alcoy en Cocentaina bood bovendien werkgelegenheid aan inwoners van omliggende dorpen. Daardoor ontstond een patroon dat ook nu nog herkenbaar is: mensen wonen in Millena vanwege de rust en familiebanden, terwijl zij voor werk, winkels en voorzieningen naar grotere plaatsen reizen.
Oude olijfbomen
Een van de meest tastbare historische rijkdommen van Millena is het landschap met oude olijfbomen. Sommige bomen hebben indrukwekkende stammen en vormen die laten zien hoe lang de olijventeelt hier al aanwezig is. Deze bomen zijn levende monumenten. Ze vertellen niet één jaartal, maar eeuwen van arbeid, snoei, oogst, droogte, herstel en doorgifte van kennis. Voor een dorp als Millena zijn zij minstens zo belangrijk als stenen gebouwen, omdat zij direct verbonden zijn met de manier waarop mensen hier hebben geleefd.
De oude olijfbomen dragen bij aan de bekendheid van Millena en maken het dorp aantrekkelijk voor wandelaars, fotografen en liefhebbers van lokale producten. De olijfolie uit deze streek past in een bredere traditie van El Comtat, waar landbouw en gastronomie nauw met elkaar verbonden zijn. Millena wordt door de provincie Alicante zelfs omschreven als een plaats die bekendstaat om de kwaliteit van de plaatselijke olijfolie. De olijventeelt is daardoor niet alleen een herinnering aan het verleden, maar nog altijd onderdeel van de identiteit en economie van het dorp.
Wie door de omgeving wandelt, ziet hoe het verleden nog altijd in het landschap staat. De geschiedenis van Millena is daardoor niet alleen te lezen in boeken of archieven, maar ook in de velden rond het dorp. Oude landbouwterrassen, olijfgaarden, paden en bronnen vertellen samen het verhaal van generaties inwoners die het droge maar vruchtbare berglandschap hebben gevormd.
Historisch erfgoed in Millena
Wie de geschiedenis van Millena ter plaatse wil ontdekken, vindt verschillende overblijfselen die naar verschillende perioden verwijzen. Het bekendste historische bouwwerk in de omgeving is het Castell de Travadell. Van de oorspronkelijke vesting zijn vooral delen van muren en een grote toren bewaard gebleven. Het kasteel verkeert in ruïneuze staat, maar de ligging maakt nog altijd duidelijk waarom deze plek strategisch zo belangrijk was.
Daarnaast bevinden zich in de gemeente resten van een oude islamitische verdedigingstoren. Ook de parochiekerk van San José, de traditionele herenhuizen uit de 17e en 18e eeuw en oude waterplaatsen maken deel uit van het historische erfgoed. De Font de Baix, de Font de Dalt en de oude openbare wasplaats herinneren eraan hoe belangrijk natuurlijke bronnen vroeger waren voor het dagelijks leven.
Ook het landschap zelf bevat historische sporen. De rotsformaties en rotsschuilplaatsen rond onder meer Ojo del Moro, Peña Aueta en Penya del Diable verbinden natuur en archeologie met elkaar. Dat maakt Millena interessant voor bezoekers die niet alleen een oud dorp willen bekijken, maar willen begrijpen hoe geschiedenis, landbouw en landschap in het binnenland van Alicante met elkaar verweven zijn.
Millena vandaag
Tegenwoordig is Millena nog altijd een klein dorp, maar de lange geschiedenis is duidelijk voelbaar in de straten, de gebouwen en de tradities. Volgens de meest recente provinciale bevolkingsgegevens telde Millena in 2025 ongeveer 265 inwoners. Het feit dat Millena als zelfstandige gemeente door de eeuwen heen overeind is gebleven, ondanks zijn geringe inwoneraantal, zegt veel over de veerkracht van de gemeenschap.
De historische lagen, van islamitische landbouwkennis tot christelijke herbevolking, van de verdrijving van de Moriscos tot bestuurlijke veranderingen en van economische crises tot hernieuwde waardering voor plattelandsleven, hebben Millena gevormd tot wat het nu is. Tegelijkertijd blijft de landbouw zichtbaar aanwezig. Vooral de olijfboomgaarden bepalen nog altijd een groot deel van het landschap rond het dorp.
Voor bezoekers en nieuwe bewoners is Millena een plaats waar men het gevoel krijgt dichter bij het oude binnenland van Alicante te komen. De geschiedenis is er niet groots en luid, maar juist klein, tastbaar en menselijk. Ze zit in het dorpsritme, de kerk, de olijfbomen, de feesten, de terrassen en de stilte van het landschap. Wie wil wonen in Alicante of nadenkt over emigreren naar Spanje en daarbij juist geïnteresseerd is in kleine dorpen en traditioneel Spaans plattelandsleven, krijgt in Millena een heel ander beeld van de provincie dan aan de drukke Costa Blanca.
Meer algemene informatie over het dorp staat op de pagina over Millena. Wie de omgeving verder wil leren kennen, kan ook lezen over Gorga, Cocentaina en Alcoy, omdat deze plaatsen samen goed laten zien hoe sterk de dorpen en steden van El Comtat historisch met elkaar verbonden zijn.
Dit artikel is voor het laatst bijgewerkt op 23 augustus 2026.