Geschiedenis van Jávea

De geschiedenis van Jávea, in het Valenciaans Xàbia, begint duizenden jaren vóór het ontstaan van de huidige kustplaats in de Marina Alta, in het noorden van de provincie Alicante. Prehistorische grotten rond de Montgó, Iberische vondsten en Romeinse resten tonen hoe lang mensen hier al wonen. Later bepaalden de islamitische landbouw, de christelijke verovering, aanvallen vanaf zee en de bloeiende rozijnenhandel het karakter van de gemeente. In dit artikel volgen we het verleden van Jávea, van de eerste bewoners tot de ontwikkeling van de huidige internationale kustgemeente.

De vroegste bewoners van Jávea

Lang voordat de eerste bezoekers zich aangetrokken voelden tot het licht, de zee en de baaien van Jávea, leefden hier al mensen die begrepen wat deze plek zo bijzonder maakte. Niet vanwege vakantie of uitzicht, maar omdat de ligging tussen zee, bergen en vruchtbare grond voedsel, beschutting en mogelijkheden voor verplaatsing bood. De geschiedenis van Jávea is daardoor geen rechtlijnig verhaal, maar een opeenstapeling van bewoning, handel, landbouw, verdediging en aanpassing aan het landschap.

De oudste sporen van menselijke aanwezigheid in en rond Jávea gaan terug tot de prehistorie. Vooral het gebied van de Montgó is archeologisch bijzonder waardevol. In verschillende grotten zijn vondsten gedaan die laten zien dat mensen dit gebied al in de oude steentijd gebruikten. Later, tijdens het neolithicum, de kopertijd en de bronstijd, kreeg het landschap ook betekenis voor meer permanente bewoning en begrafenisrituelen.

Tot de bekende archeologische locaties behoren de Cova Foradada, de Cova del Montgó en de Cova del Barranc del Migdia. Deze grotten vertellen ieder een ander deel van het verhaal. Sommige werden gebruikt als schuilplaats of verblijfsruimte, terwijl andere in bepaalde perioden een rituele of funeraire functie hadden. De verzamelde vondsten laten zien dat de menselijke aanwezigheid rond de Montgó zich over vele duizenden jaren uitstrekte.

Vooral de Cova del Barranc del Migdia is bijzonder. Deze grot ligt hoog in de steile zuidflank van de Montgó en werd in 1989 onder de aandacht gebracht nadat speleologen er prehistorische rotstekeningen hadden ontdekt. Archeologisch onderzoek bracht vervolgens ook resten van collectieve begravingen aan het licht, afkomstig uit de kopertijd, in het derde millennium vóór Christus.

De rotstekeningen bestaan uit schematische voorstellingen die inzicht geven in de symbolische wereld van de toenmalige bevolking. Hun precieze betekenis is niet met zekerheid vast te stellen, maar de combinatie van afbeeldingen en begravingen maakt duidelijk dat deze grot meer was dan zomaar een schuilplaats. De vondsten behoren tot het belangrijke prehistorische erfgoed van de Marina Alta en worden onder meer onderzocht en gedocumenteerd door het gemeentelijke archeologische museum en archeologische instellingen in Alicante.

In latere prehistorische perioden ontwikkelden zich meer vaste vormen van bewoning. De bewoners maakten gebruik van landbouw, veeteelt, jacht, visserij en natuurlijke hulpbronnen uit de directe omgeving. De kust leverde vis en schelpdieren, terwijl de vlakkere gronden bij de rivier de Gorgos mogelijkheden boden voor landbouw. De hoger gelegen gebieden gaven beschutting en uitzicht over de omgeving.

Juist die combinatie maakte het gebied aantrekkelijk voor opeenvolgende generaties. Jávea lag niet geïsoleerd, maar bevond zich op een overgang tussen de Middellandse Zee en het bergachtige binnenland. De Montgó vormde daarbij een herkenningspunt, een natuurlijke begrenzing en een plaats van waaruit grote delen van de kust konden worden overzien.

Wie tegenwoordig naar de berg kijkt, ziet vooral een indrukwekkend landschap. Voor de vroegste bewoners was dezelfde berg onderdeel van hun dagelijkse bestaan, met grotten, natuurlijke doorgangen, beschutte plekken en mogelijkheden om voedsel en materialen te verzamelen. Daarmee begint het verhaal van Jávea lang voordat er sprake was van een dorp, een haven of een bestuurlijke gemeente.

Iberiërs en Romeinen

In de eeuwen vóór de Romeinse overheersing maakte het gebied rond Jávea deel uit van de Iberische cultuurwereld. De Iberiërs leefden in gemeenschappen die vaak strategisch gelegen nederzettingen gebruikten. Vooral hoger gelegen plekken waren aantrekkelijk, omdat zij bescherming boden en zicht gaven op toegangswegen, landbouwgebieden en de kust.

In de omgeving van de Montgó zijn verschillende Iberische nederzettingen en archeologische vindplaatsen bekend, waaronder Benimaquia, Coll de Pous en de omgeving van de Pic de l'Àguila. Deze locaties laten zien dat het gebied vanaf de eerste helft van het eerste millennium vóór Christus onderdeel was van regionale netwerken van bewoning en handel.

De zee speelde daarbij een belangrijke rol. Via de Middellandse Zee kwamen goederen en culturele invloeden uit andere gebieden naar de oostkust van het Iberisch Schiereiland. De Iberische gemeenschappen van de Marina Alta stonden daardoor niet volledig op zichzelf. Hun geschiedenis was verbonden met handelsroutes die verder reikten dan het huidige grondgebied van de provincie Alicante.

De Iberische schat van Jávea

Een van de meest bijzondere archeologische ontdekkingen uit deze periode is de Schat van Jávea, internationaal bekend als de Tesoro de Jávea of Tresor de Xàbia. Deze verzameling kostbare sieraden werd in 1904 bij toeval ontdekt in de omgeving van Lluca, op enkele kilometers van het huidige centrum.

De vondst bestond uit gouden en zilveren sieraden die in een aardewerken pot verborgen waren geweest. Tot de voorwerpen behoren onder meer een bijzondere gouden diadeem, halskettingen, een armband en andere sieraden. Het geheel wordt doorgaans gedateerd in de vierde eeuw vóór Christus en geldt als een belangrijke vondst uit de Iberische cultuur.

De ontdekking is vooral interessant omdat de voorwerpen iets vertellen over de rijkdom, het vakmanschap en de sociale verhoudingen in de Iberische samenleving. Zulke sieraden waren geen gewone gebruiksvoorwerpen, maar kostbare bezittingen waarvan de precieze oorspronkelijke functie niet volledig bekend is.

De schat kwam terecht in het Museo Arqueológico Nacional in Madrid. Daarmee werd een plaatselijke vondst onderdeel van een van de belangrijkste nationale archeologische collecties van Spanje. De ontdekking onderstreept dat de omgeving van Jávea al lang vóór de Romeinse tijd een betekenisvolle plaats innam binnen de cultuur van het oostelijke Iberische Schiereiland.

Romeinse bewoning en handel

Met de uitbreiding van de Romeinse macht over het Iberisch Schiereiland veranderde de organisatie van de streek. De omgeving van Jávea werd opgenomen in een groter economisch en bestuurlijk netwerk. Toch ontstond hier geen Romeinse stad van dezelfde omvang of betekenis als Dianium, het huidige Dénia. Dat was in de Romeinse periode het belangrijkste stedelijke centrum in dit deel van de kust.

In en rond Jávea zijn wel talrijke resten uit de Romeinse tijd gevonden. Het gaat onder meer om sporen van landelijke nederzettingen, landbouwbedrijven, keramiek, bouwstructuren en activiteiten die samenhingen met visserij en handel. De vruchtbare gronden in de omgeving van de rivier de Gorgos waren geschikt voor agrarische productie, terwijl de kust mogelijkheden bood voor vervoer over zee.

De Romeinen brachten een verder ontwikkelde organisatie van landbouw en grondgebruik. Wijnbouw, olijventeelt en andere mediterrane gewassen speelden een rol in de regionale economie. Het landschap werd gebruikt door verspreide agrarische bedrijven, waarvan sommige overeenkwamen met wat de Romeinen een villa rustica noemden: een landelijk landbouwbedrijf met bijbehorende gebouwen en gronden.

Een bijzonder belangrijk Romeins gebied bevindt zich bij de Punta de l'Arenal, aan de kust in de omgeving van het huidige Arenal. Archeologisch onderzoek heeft daar resten aangetoond van een Romeinse nederzetting met activiteiten rond de verwerking en het inzouten van vis. Een dergelijke installatie maakte het mogelijk om vis langer te bewaren en als handelsproduct te vervoeren.

In dezelfde kustzone bevindt zich een in de rots uitgehouwen waterbekken dat bekendstaat als de Baños de la Reina, of in het Valenciaans de Banys de la Reina. De populaire naam verwijst naar een koningin, maar vormt geen bewijs dat het bassin daadwerkelijk door een koningin werd gebruikt. De historische betekenis ligt vooral bij de Romeinse aanwezigheid en de economische activiteiten aan deze kust.

Ook de nabijheid van het voormalige zoutgebied Saladar is historisch van belang. Zout was onmisbaar voor het conserveren van vis en andere voedingsmiddelen. In de omgeving van het Segon Muntanyar bevindt zich bovendien de Séquia de la Nòria, een in de rots uitgehouwen kanaal dat werd gebruikt om zeewater richting het zoutwinningsgebied te leiden. De precieze ontwikkeling van deze infrastructuur moet worden onderscheiden van de Romeinse resten bij de Punta de l'Arenal, maar samen tonen zij hoe belangrijk zout, water en de zee door de eeuwen heen zijn geweest.

De Romeinse invloed is in Jávea dus minder zichtbaar in grote tempels of theaters dan in archeologische sporen, landbouwstructuren en kustgebonden bedrijvigheid. De streek maakte deel uit van een mediterrane economie waarin producten, mensen en ideeën zich via land- en zeeroutes verplaatsten. De nabijheid van Dianium versterkte die verbindingen.

De islamitische periode

Na het uiteenvallen van het West-Romeinse Rijk volgden eeuwen waarin de politieke en bestuurlijke verhoudingen op het Iberisch Schiereiland veranderden. Ook de streek rond Jávea maakte deze ontwikkelingen mee. Vanaf de achtste eeuw kwam een groot deel van het schiereiland onder islamitisch bestuur, waaronder het gebied van de huidige Marina Alta.

De islamitische periode liet vooral sporen achter in het gebruik van landbouwgrond, de waterhuishouding, nederzettingsvormen en plaatsnamen. In een streek met warme, droge zomers was een goede verdeling van beschikbaar water essentieel. Irrigatie, het kunstmatig aanvoeren en verdelen van water, maakte het mogelijk om landbouwgrond intensiever te benutten.

Daarbij werden onder meer waterkanalen, bassins en andere voorzieningen gebruikt. In het Valenciaans en Spaans komt hiervoor de term acequia of séquia voor: een kanaal waarmee water naar landbouwgronden wordt geleid. Dergelijke systemen konden al oudere oorsprongen hebben, maar werden in de islamitische periode op veel plaatsen verder ontwikkeld en georganiseerd.

Ook het nederzettingspatroon veranderde. In het landelijke gebied van het toenmalige al-Andalus kwamen kleine agrarische gemeenschappen voor, vaak aangeduid als alquerías. Daarmee werden landelijke nederzettingen bedoeld die nauw verbonden waren met hun landbouwgronden. Niet iedere huidige wijk of plaatsnaam in Jávea kan rechtstreeks aan zo'n nederzetting worden gekoppeld, maar dit soort gemeenschappen maakte wel deel uit van de historische inrichting van de Marina Alta.

Hoewel in Jávea minder grote islamitische monumenten bewaard zijn gebleven dan in sommige andere Spaanse steden, is de invloed van deze periode niet verdwenen. Archeologische resten, oude waterstructuren en veranderingen in het gebruik van het landschap geven aanwijzingen over het dagelijkse leven in die eeuwen.

De geschiedenis van Jávea uit deze periode is bovendien verbonden met die van Dénia. Deze naburige plaats groeide in de elfde eeuw uit tot het centrum van een islamitisch taifa-koninkrijk, een zelfstandig vorstendom dat ontstond na het uiteenvallen van het kalifaat van Córdoba. De omgeving van Jávea maakte deel uit van dezelfde regionale historische ontwikkelingen.

De islamitische erfenis laat zich daardoor niet uitsluitend herkennen aan gebouwen. Zij is ook zichtbaar in de manier waarop het land werd ingericht en gebruikt. Waar een kerk of stadsmuur direct de aandacht trekt, zitten de sporen van deze periode vaak verborgen in oude routes, landbouwgronden, archeologische vondsten en technieken die lange tijd van generatie op generatie werden doorgegeven.

Het middeleeuwse Jávea

Een beslissende verandering volgde in de dertiende eeuw. Tijdens de veroveringen van koning Jaume I van Aragón kwam de Marina Alta onder christelijk gezag. Vanaf 1244 begon in het gebied van Jávea een langdurig proces van bestuurlijke herorganisatie en herbevolking.

Met die herbevolking, in het Spaans repoblación, wordt de vestiging van nieuwe christelijke bewoners bedoeld en de verandering van eigendoms- en bestuursverhoudingen na de verovering. Dit was geen eenvoudige overgang die overal tegelijk plaatsvond. Het proces verliep gedurende langere tijd en ging gepaard met verschuivingen in grondbezit, bevolkingssamenstelling en plaatselijk bestuur.

De bestaande islamitische bevolking verdween niet overal onmiddellijk. In christelijk bestuurde gebieden bleven aanvankelijk ook moslims wonen, die bekendstonden als mudéjares. Later veranderde hun maatschappelijke en religieuze positie verder. De geschiedenis van deze bevolkingsgroepen verschilde per plaats en periode. Voor Jávea is vooral duidelijk dat de dertiende eeuw het begin vormde van een nieuwe bestuurlijke en ruimtelijke ontwikkeling.

Het dorp werd geleidelijk sterker georganiseerd rond een compacte, verdedigbare kern. Dit verklaart waarom het historische centrum van Jávea niet direct aan het strand ligt. De ligging iets landinwaarts bood meer beschutting tegen aanvallen vanaf zee, terwijl de landbouwgronden en de verbinding met de kust bereikbaar bleven.

Van Dénia naar een eigen bestuur

Jávea was in de middeleeuwen lange tijd bestuurlijk afhankelijk van Dénia. Naarmate de bevolking groeide en de economische betekenis toenam, ontstond de behoefte aan meer zelfstandigheid.

In 1397 kreeg Jávea een eigen bestuurlijke organisatie, met een eigen grondgebied en gemeentelijke raad. Dat betekende een belangrijke stap in de ontwikkeling van de nederzetting tot een zelfstandiger bestuurde plaats. De verandering betekende echter niet dat alle banden met Dénia verdwenen.

Jávea bleef namelijk onderdeel van het graafschap Dénia, dat in de vijftiende eeuw een markgraafschap werd. Pas in 1612 kreeg Jávea de titel Villa Real, oftewel koninklijke stad. Daarmee veranderde haar juridische en bestuurlijke positie opnieuw.

De jaren 1244, 1397 en 1612 vormen daardoor drie belangrijke momenten in de geschiedenis van Jávea. Ze markeren achtereenvolgens het begin van de christelijke herorganisatie, het ontstaan van een eigen plaatselijk bestuur en de erkenning van Jávea als koninklijke stad.

Stadsmuren en bescherming tegen aanvallen

De middeleeuwse nederzetting werd omgeven door stadsmuren. De oudste bekende middeleeuwse ommuring dateerde uit de veertiende eeuw en omsloot een compacte kern met smalle straten. Het stratenpatroon volgde een grotendeels regelmatige vorm, waarbij de bebouwing werd geconcentreerd binnen een verdedigbare ruimte.

Door de bevolkingsgroei in de vijftiende eeuw raakte deze eerste ommuring te klein. Aan het einde van die eeuw en het begin van de zestiende eeuw werd het verdedigingssysteem aangepast en uitgebreid. De stad kreeg nieuwe toegangen, waaronder het Portal de la Ferreria, het Portal del Clot en het Portal de la Mar.

Vooral de verbinding met de zee was belangrijk. Via het Portal de la Mar konden bewoners zich vanuit de stad richting de haven en kust verplaatsen. Tegelijk moest de toegang tot de stad gecontroleerd kunnen worden wanneer gevaar dreigde.

Dat gevaar was gedurende lange tijd heel reëel. Vanaf de late middeleeuwen en vooral in de zestiende en zeventiende eeuw waren aanvallen van zeerovers en kapers een voortdurende zorg voor de bewoners van de Valenciaanse kust. Noord-Afrikaanse kapers konden schepen aanvallen, goederen buitmaken en kustbewoners gevangen nemen.

Langs de kust verschenen daarom wachttorens en andere verdedigingswerken. In het gebied van Jávea behoren onder meer de historische verdedigingslocaties bij Portitxol en Ambolo tot deze geschiedenis. Vanuit zulke strategische punten kon men delen van de kust en de naderende scheepvaart in de gaten houden.

De verdedigende inrichting bepaalde niet alleen de bouw van afzonderlijke monumenten, maar ook de vorm van de hele nederzetting. Het verklaart waarom Jávea eeuwenlang een versterkt historisch centrum had, terwijl de haven en de kust een andere functie vervulden.

Het kerkfort van Sant Bertomeu

Een van de duidelijkste overblijfselen van deze onzekere eeuwen is de kerk van San Bartolomé, in het Valenciaans Sant Bertomeu. Dit gebouw staat in het hart van het oude centrum en is een van de belangrijkste historische monumenten van Jávea.

De oorsprong van de kerk gaat terug tot de veertiende eeuw. Het oudste gedeelte vormt de basis van het gebouw dat later werd uitgebreid. In 1513 begonnen belangrijke bouwwerkzaamheden onder leiding van bouwmeester Domingo de Urteaga. Hierdoor kreeg de kerk grotendeels de vorm die tegenwoordig herkenbaar is.

Het gebouw combineert een religieuze functie met verdedigende kenmerken. De zware muren, relatief kleine openingen, versterkte bouwdelen en de toren herinneren aan de periode waarin de inwoners bij dreigend gevaar bescherming moesten kunnen zoeken.

Architectonisch behoort Sant Bertomeu tot de laatgotische traditie, met kenmerken van de zogenoemde Isabelijnse gotiek. Het interieur bestaat uit een grote gotische ruimte met gewelven en zijkapellen. De architectuur is indrukwekkend, maar tegelijkertijd opvallend sober. De oorspronkelijke inrichting en decoratie hadden bovendien te lijden onder plunderingen en vernielingen tijdens verschillende conflicten, waaronder de Spaanse Burgeroorlog.

De kerk werd in 1931 officieel uitgeroepen tot historisch-artistiek monument. Die bescherming onderstreept de bijzondere betekenis van het gebouw binnen het Spaanse erfgoed.

De kerk is meer dan een religieus monument. Het is een tastbare herinnering aan de periode waarin de bevolking zich moest verdedigen tegen aanvallen vanaf zee. Wie tegenwoordig op het plein voor de kerk staat, bevindt zich op een plaats die al eeuwen het middelpunt van het leven in Jávea vormt.

Tosca en het oude straatbeeld

Ook het bouwmateriaal van de kerk en veel andere historische gebouwen vertelt een belangrijk deel van het verhaal. In Jávea werd veel gebruikgemaakt van tosca, een zandkleurige, poreuze kalkzandsteen die is ontstaan uit oude versteende kustduinen.

Deze steen geeft het historische centrum zijn herkenbare warme kleur. Hij werd gebruikt voor kerken, stadshuizen, deur- en raamomlijstingen, bogen en andere bouwkundige onderdelen. De plaatselijke bouwers konden het materiaal relatief gemakkelijk bewerken, waardoor het geschikt was voor zowel grote bouwprojecten als decoratieve details.

De bekendste historische winningsgebieden liggen bij de Primer Muntanyar en Segon Muntanyar, de rotsachtige kuststroken rond de baai van Jávea. Uit deze oude steengroeven werd gedurende vele eeuwen materiaal gehaald. De winning begon al in de Romeinse tijd en bleef tot ver in de twintigste eeuw bestaan. In 1972 werd de winning van tosca op deze locaties verboden.

Ook de Cova Tallada, aan de voet van de kliffen bij Cap de Sant Antoni en binnen het huidige kustgebied van Dénia, is nauw verbonden met de geschiedenis van deze steensoort. Archeologische aanwijzingen wijzen erop dat de grot mogelijk al tijdens de islamitische periode als steengroeve werd gebruikt. Later werd er eveneens steen gewonnen voor gebouwen in de omgeving.

Het oude centrum van Jávea laat nog steeds zien hoe belangrijk tosca voor de plaatselijke architectuur was. Smalle straten, witgekalkte gevels, zandkleurige natuurstenen omlijstingen en oude herenhuizen vormen samen een herkenbaar straatbeeld. Daarmee wordt de geschiedenis niet alleen verteld door afzonderlijke monumenten, maar ook door het materiaal waaruit de stad is opgebouwd.

Jávea in de vroegmoderne tijd

In de zestiende en zeventiende eeuw bleef Jávea een gemeenschap waarin landbouw, religie en verdediging belangrijke onderdelen van het dagelijkse leven vormden. De bevolking groeide geleidelijk en de stad ontwikkelde nieuwe religieuze en bestuurlijke gebouwen.

Uit deze periode stammen verschillende onderdelen van het historische erfgoed. Zo werd in 1502 een ziekenhuis gesticht waarvan de kapel van Santa Anna bewaard is gebleven. Deze kleine gotische kapel aan de Carrer d'Avall herinnert aan de zorg voor zieken in een periode waarin infectieziekten en epidemieën regelmatig voorkwamen.

Ook religieuze instellingen kregen een grotere rol. In de zeventiende eeuw werden kloosters gesticht die onderdeel werden van het maatschappelijke en religieuze leven. Sommige van die gebouwen zouden later verdwijnen door oorlogen en stedelijke vernieuwing.

Een ander opvallend monument uit deze periode is het voormalige stadspaleis van Antoni Banyuls. Hij was een vooraanstaande figuur aan het hof van koning Filips III. Het gebouw dateert uit de eerste helft van de zeventiende eeuw en staat bekend om zijn bijzondere gevel van tosca-steen.

Het voormalige paleis huisvest tegenwoordig het gemeentelijke archeologische en etnografische museum Soler Blasco. Daarmee heeft een gebouw dat ooit de positie van een invloedrijke familie weerspiegelde, een nieuwe betekenis gekregen als bewaarplaats van de plaatselijke geschiedenis.

In 1612 kreeg Jávea, zoals eerder beschreven, de titel van koninklijke stad. Deze gebeurtenis vormde een bestuurlijk keerpunt. De gemeente ontwikkelde zich verder als plaatselijk centrum, maar bleef economisch sterk afhankelijk van de landbouw en de mogelijkheden die de zee bood.

De samenleving was in deze eeuwen nog overwegend agrarisch. In het achterland werden landbouwgronden bewerkt, terwijl de kust zowel mogelijkheden als risico's met zich meebracht. De combinatie van een versterkte woonkern en een economisch belangrijke kust bepaalde nog lang de ontwikkeling van Jávea.

Rozijnenhandel en havenontwikkeling

Een nieuwe economische fase begon in de achttiende eeuw. De Spaanse Successieoorlog van 1701 tot 1714 had grote gevolgen voor de machtsverhoudingen in Spanje. Ook in Jávea speelde de keuze tussen de strijdende partijen een belangrijke rol.

De plaatselijke machthebbers steunden de Bourbonse dynastie. Na de overwinning van de Bourbonse partij ontving Jávea verschillende privileges van koning Filips V. In 1709 kreeg de stad de eretitel Lealísima, wat zoveel betekent als bijzonder trouw. In 1712 volgde het privilege om producten rechtstreeks vanuit de haven te verschepen.

Dat laatste was economisch van groot belang. Jávea kon zijn landbouwproducten daardoor gemakkelijker via de eigen kust uitvoeren. Vooral de handel in gedroogde muskaatdruiven, de bekende rozijnen uit de Marina Alta, groeide uit tot een belangrijke bron van inkomsten.

De bloeitijd van de rozijnenhandel

Vooral in de achttiende en negentiende eeuw werd de teelt van muskaatdruiven en de productie van rozijnen een bepalend onderdeel van de plaatselijke economie. De Marina Alta ontwikkelde zich tot een belangrijk productiegebied en de vraag vanuit buitenlandse markten stimuleerde de landbouw en handel.

De gedroogde druiven werden geëxporteerd naar andere delen van Spanje en naar het buitenland. Vooral de handel met Noord-Europa was belangrijk. De vraag naar rozijnen bracht werkgelegenheid voor boeren, landarbeiders, handelaren, transporteurs en mensen die betrokken waren bij de verwerking en verpakking van het product.

De productie van rozijnen was arbeidsintensief. Druiven moesten worden geoogst en vervolgens zorgvuldig worden verwerkt. Bij de traditionele methode van l'escaldà werden de druiven kort behandeld in heet water met toevoegingen, waarna zij op rieten matten in de zon konden drogen. Dit versnelde het droogproces en maakte de verwerking van grotere hoeveelheden mogelijk.

Een bijzonder kenmerk van deze landbouwtraditie waren de riuraus. Dat zijn traditionele bouwwerken met grote bogen en een overdekte ruimte waarin de rieten matten met druiven bij vocht of regen konden worden beschermd. De riuraus stonden vaak bij boerderijen en maakten onderdeel uit van het dagelijkse werk tijdens de oogstperiode.

In Jávea zijn verschillende voorbeelden van deze gebouwen bewaard gebleven. Een bekend exemplaar is de Riurau dels Català d'Arnauda, een groot historisch drooggebouw dat naar het Parque Montaner is verplaatst en daar een zichtbare herinnering vormt aan de voormalige rozijneneconomie.

Voor veel families in Jávea was de rozijnenhandel lange tijd de belangrijkste bron van inkomsten. Het leven op het platteland volgde het ritme van de druiventeelt, terwijl de handel zorgde voor nieuwe contacten met markten buiten Spanje.

Deze voorspoed bleef niet beperkt tot de landbouw. De inkomsten uit de rozijnenhandel maakten ook de bouw van grotere woningen en herenhuizen mogelijk. Rijkere landbouwers en handelaren lieten huizen bouwen met sierlijke gevels, natuurstenen omlijstingen en andere architectonische details.

In het historische centrum zijn gebouwen uit deze periode nog altijd herkenbaar. Voorbeelden zijn Casa Bolufer, Casa Arnauda en Casa Tena, tegenwoordig bekend als Ca Lambert. Dit laatste gebouw dateert uit 1857 en weerspiegelt de groeiende welvaart van een deel van de plaatselijke bevolking.

De uitbreiding van de haven

De bloei van de rozijnenhandel had directe gevolgen voor de haven van Jávea. Naarmate de export toenam, groeide ook het belang van goede voorzieningen voor het laden en lossen van goederen.

In de negentiende eeuw verschenen steeds vaker handelsschepen, waaronder stoomschepen, die producten vanuit Jávea naar buitenlandse markten vervoerden. Om de handel beter te ondersteunen, werd in het laatste kwart van de negentiende eeuw een nieuwe aanlegkade gebouwd.

Het vervoer tussen de landbouwgebieden, het historische centrum en de haven werd daarmee steeds belangrijker. De economie vroeg om betere wegen, opslagmogelijkheden en communicatieverbindingen. Dat stimuleerde ook andere vormen van modernisering.

In deze periode kreeg Jávea voorzieningen die bij een groeiende handelsplaats pasten. De telegraaf, elektrische verlichting, drukkerijen en nieuwe gebouwen voor het openbare leven werden onderdeel van de plaatselijke ontwikkeling. Sommige voorzieningen, zoals een theater, een trinquet voor de Valenciaanse balsport en een voormalige arena voor stierengevechten, herinneren aan een tijd van economische en maatschappelijke verandering.

De haven werd niet alleen een plaats voor goederenvervoer, maar bleef ook belangrijk voor de visserij. Daarmee ontstond een economisch onderscheid tussen de landbouwers in het achterland, de handelaren in het centrum en de vissers en zeelieden aan de kust.

De stad breekt door haar muren

De economische groei maakte uitbreiding van de oude stad noodzakelijk. De middeleeuwse stadsmuren, die eeuwenlang voor bescherming hadden gezorgd, begonnen steeds meer een belemmering te vormen voor het verkeer en de bouw van nieuwe woningen.

In 1805 werd nog een nieuwe toegang geopend, het Portal Nou. Maar enkele tientallen jaren later veranderde de visie op de stad volledig. Tussen 1869 en 1874 werden de stadsmuren uiteindelijk afgebroken om ruimte te maken voor uitbreiding.

Daarna ontstonden bredere straten en nieuwe woongebieden. Vooral de verbinding tussen de omgeving van het voormalige kloosterplein en de haven werd belangrijk voor het goederenvervoer. De huidige Avenida Príncep d'Astúries en Avenida d'Alacant herinneren aan die stadsuitbreiding.

Langs deze wegen vestigden zich onder meer welgestelde landbouwers en handelaren. Hun woningen weerspiegelden de architectonische smaak van de negentiende eeuw, met elementen uit het neoclassicisme en andere destijds populaire bouwstijlen.

Het verdwijnen van de muren betekende niet dat Jávea zijn historische karakter verloor. Integendeel, het oude stratenpatroon bleef voor een belangrijk deel bestaan, terwijl de nieuwe bebouwing duidelijk maakte hoe de plaats zich buiten haar middeleeuwse grenzen begon te ontwikkelen.

Het einde van de rozijnenbloei

De voorspoed uit de rozijnenhandel hield echter niet eeuwig stand. Aan het einde van de negentiende eeuw en vooral in de eerste decennia van de twintigste eeuw kreeg de traditionele rozijnenproductie te maken met toenemende problemen.

Internationale concurrentie, veranderende handelsmarkten, ziekten in de wijnbouw en economische crises ondermijnden de winstgevendheid. De druifluis, beter bekend als phylloxera, richtte grote schade aan in wijngaarden. Daarnaast kwamen rozijnen uit andere landen steeds sterker op de markt.

Voor landbouwers en handelaren in Jávea betekende dat een ingrijpende verandering. De inkomsten uit een product waarop de plaatselijke economie lange tijd had vertrouwd, namen af. Niet alle landbouw verdween, maar de economische positie van de rozijnenhandel veranderde blijvend.

De traditionele landbouwstructuur kreeg geleidelijk een andere betekenis. Veel riuraus verloren hun oorspronkelijke economische functie en sommige verdwenen. Andere bleven bewaard en werden later erkend als waardevol erfgoed.

De geschiedenis van de rozijnenhandel is daardoor nog altijd zichtbaar in het landschap, de voormalige drooggebouwen, de oude handelswoningen en de infrastructuur die tijdens deze bloeiperiode ontstond. Wat vroeger vooral een economische noodzaak was, is tegenwoordig ook een belangrijk onderdeel van de plaatselijke identiteit.

Jávea in de twintigste eeuw

In de eerste helft van de twintigste eeuw bleef Jávea een gemeente waar landbouw, visserij en het plaatselijke leven de belangrijkste economische activiteiten vormden. De veranderingen die in de negentiende eeuw waren begonnen, werkten echter door. De traditionele rozijnenhandel verloor aan betekenis, terwijl andere vormen van werk en economische activiteit langzaam belangrijker werden.

De samenleving bleef sterk verbonden met haar historische centrum en de omliggende landbouwgebieden. Tegelijk ontwikkelde de havenwijk een eigen karakter. Hier draaide het dagelijkse leven om visserij, scheepvaart, handel en de activiteiten die bij een werkende haven hoorden.

De Spaanse Burgeroorlog van 1936 tot 1939 liet ook in Jávea sporen achter. Zoals in veel andere Spaanse gemeenten had de oorlog gevolgen voor religieuze instellingen, gebouwen en het maatschappelijke leven.

Het historische kerkfort van Sant Bertomeu verloor tijdens de conflicten delen van zijn inrichting en decoratie. Ook werden kloostergebouwen vernield. Op de plaats van het voormalige klooster van de ongeschoeide augustinessen, naast de kerk, ontstond later ruimte voor een overdekte markt.

Deze gemeentelijke markt, de Mercat Municipal d'Abastiments, werd in 1946 geopend. Bij het ontwerp werd rekening gehouden met de historische omgeving van de naastgelegen kerk. Daardoor past het gebouw qua uitstraling bij het oude centrum, hoewel het zelf uit de twintigste eeuw dateert.

Ook buiten het centrum veranderde de bebouwing. De ontwikkeling van de havenwijk, de aanleg van nieuwe woningen en de modernisering van de plaatselijke infrastructuur zorgden ervoor dat Jávea steeds minder uitsluitend een agrarische gemeenschap was.

De haven en het vissersleven

Naast landbouw bleef de zee een belangrijke rol spelen in de ontwikkeling van Jávea. Naarmate de kust veiliger werd en handel en visserij zich verder ontwikkelden, groeide de band tussen de plaats en haar haven.

De havenwijk, bekend als Duanes de la Mar, kreeg een eigen sociaal en economisch karakter. Waar het historische centrum eeuwenlang de plaats was van bestuur, religie en handel, lag in de haven het dagelijkse leven rond boten, netten, visvangst, opslag en transport.

Deze ontwikkeling verklaart waarom Jávea tegenwoordig uit verschillende duidelijk herkenbare delen bestaat. Het oude centrum ligt landinwaarts, de haven heeft een eigen karakter en het gebied bij Arenal groeide later uit tot een belangrijke toeristische zone.

Ook de religieuze gebouwen laten dat verschil zien. Terwijl Sant Bertomeu het middeleeuwse karakter van het oude centrum vertegenwoordigt, heeft de havenwijk een veel modernere kerk: Nuestra Señora de Loreto, in het Valenciaans Mare de Déu de Loreto.

De huidige kerk werd in 1967 ingewijd en valt op door haar bijzondere moderne architectuur. Het gebouw wordt vaak geassocieerd met de vorm van een schip en de wereld van de vissers. Daarmee vormt het een opvallend contrast met het veel oudere kerkfort in het centrum.

Deze twee kerken vertellen samen iets wezenlijks over de ontwikkeling van Jávea. De ene herinnert aan de behoefte aan bescherming in een versterkte middeleeuwse gemeenschap, de andere aan het maritieme karakter van een havenwijk die zich veel later verder ontwikkelde.

De opkomst van het toerisme

Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw veranderde Jávea ingrijpend. De aantrekkingskracht van het klimaat, de stranden, de beschutte baaien en het bijzondere landschap zorgde voor een toenemende belangstelling van bezoekers uit Spanje en het buitenland.

Net als andere plaatsen aan de Costa Blanca kreeg Jávea te maken met de opkomst van vakantieverblijven, buitenlandse huiseigenaren en nieuwe vormen van economische activiteit. De bouwsector, horeca, dienstverlening en het toerisme werden steeds belangrijker.

De ontwikkeling verliep echter niet overal op dezelfde manier. Waar sommige kustplaatsen sterk veranderden door grote aantallen hoge appartementencomplexen, behield Jávea in verschillende delen een relatief kleinschalige bebouwingsstructuur. Vooral buiten de belangrijkste kustzones ontstonden uitgestrekte woongebieden met vrijstaande woningen en villa's.

Dat betekende niet dat de gemeente nauwelijks veranderde. Nieuwe woonwijken, vakantiehuizen en internationale bewoners hadden grote invloed op het landschap en de plaatselijke samenleving. De groei van de bebouwing bracht nieuwe voorzieningen, maar ook een grotere druk op ruimte, wegen en natuurlijke gebieden.

De ligging tussen de Montgó, de kustkapen en de verschillende baaien bepaalde bovendien waar uitbreiding mogelijk was. Niet iedere kuststrook kon op dezelfde manier worden bebouwd. Daardoor ontstond een afwisseling tussen het historische centrum, de haven, het Arenalgebied en verspreide woonwijken.

Jávea is dus niet in één keer als badplaats ontworpen. De gemeente groeide in verschillende perioden, waarbij telkens andere economische en maatschappelijke behoeften centraal stonden. Eerst ging het om landbouw en bescherming, later om handel en visserij, en uiteindelijk kwamen daar toerisme en internationale bewoning bij.

Die historische ontwikkeling helpt ook verklaren waarom de verschillende delen van Jávea tegenwoordig zo'n uiteenlopend karakter hebben. Het oude centrum kent nog altijd zijn traditionele straten en gebouwen, de haven heeft een duidelijke band met de zee en Arenal is veel sterker gericht op bezoekers en recreatie.

Voor Nederlanders en Belgen die overwegen zich in deze gemeente te vestigen, is deze achtergrond interessant. De geschiedenis van de verschillende woongebieden verklaart voor een deel hun huidige inrichting, woningtypen en sfeer. Meer praktische informatie hierover staat in het artikel over wonen in Jávea.

Historisch erfgoed van Jávea

Het bijzondere aan Jávea is dat de geschiedenis niet beperkt blijft tot één monument of museum. Natuurlijk zijn er plekken die extra opvallen, zoals het kerkfort Sant Bertomeu, de oude stadskern, de haven, de wachttorens, de traditionele riuraus en de archeologische vindplaatsen rond de Montgó. Maar het historische karakter zit ook in kleinere details.

Denk aan oude straatpatronen, natuurstenen omlijstingen, pleinen, witgekalkte gevels, landbouwroutes en het contrast tussen de compacte oude kern en de latere bebouwing langs de kust. Wie rustig door de gemeente loopt, ziet hoe verschillende tijden naast elkaar bestaan.

Een belangrijke plaats voor het bewaren en onderzoeken van dit verleden is het Museu Arqueològic i Etnogràfic Municipal Soler Blasco. Dit gemeentelijke museum is gevestigd in het voormalige zeventiende-eeuwse paleis van Antoni Banyuls, in het historische centrum van Jávea.

Het museum werd officieel erkend in 1977 en toont voorwerpen uit uiteenlopende perioden van de plaatselijke geschiedenis. De collectie omvat onder meer prehistorische vondsten, Iberisch en Romeins materiaal, middeleeuwse voorwerpen en objecten uit het traditionele dagelijkse leven.

Bijzonder is ook de aandacht voor de archeologie onder water. Die past bij een kustgemeente waar scheepvaart, handel en visserij gedurende duizenden jaren belangrijk zijn geweest. Daarnaast besteedt het museum aandacht aan de prehistorische vondsten uit de Cova del Barranc del Migdia.

De oorspronkelijke bestemming van het museumgebouw maakt het bezoek extra interessant. Wat in de zeventiende eeuw een representatief woonhuis van een invloedrijke familie was, is tegenwoordig een plaats waar het verleden van de gehele gemeente wordt bewaard en bestudeerd.

Ook verschillende andere historische gebouwen zijn bewaard gebleven. De kapel van Santa Anna, oude gotische woningen, het voormalige stadhuiscomplex en de herenhuizen van de plaatselijke handelsfamilies vertellen samen het verhaal van een stad die zich in de loop van eeuwen ontwikkelde.

Een bijzonder voorbeeld is het verschil tussen de middeleeuwse straatjes en de negentiende-eeuwse uitbreidingen. De oudere bebouwing is compact en gesloten, terwijl de woningen uit de periode van de rozijnenhandel vaker grotere gevels en decoratieve elementen hebben. Zelfs zonder uitgebreide kennis van architectuur is daardoor te zien dat de stad uit meerdere historische lagen bestaat.

De stenen van de gebouwen dragen eveneens bij aan dat verhaal. De warme kleur van tosca, de oude bogen en de natuurstenen omlijstingen maken het historische centrum herkenbaar. Daarbij zijn sommige gebouwen goed bewaard gebleven, terwijl andere door latere verbouwingen en restauraties zijn veranderd.

Ook buiten de oude stad zijn historische sporen aanwezig. De voormalige steengroeven langs de kust, de traditionele landbouwgebouwen en de oude routes richting het binnenland herinneren aan perioden waarin de economie sterk afhankelijk was van het landschap.

Wie het historische centrum en de andere bezienswaardigheden zelf wil ontdekken, vindt aanvullende informatie in het artikel over toerisme en bezienswaardigheden in Jávea.

De naam Jávea en Xàbia

De geschiedenis van de gemeente is ook zichtbaar in haar naamgeving. Jávea is de Spaanse naam, terwijl Xàbia de Valenciaanse naam is. Beide namen verwijzen naar dezelfde plaats in de provincie Alicante.

Voor Nederlandstalige lezers kan dat soms verwarrend zijn, omdat op verkeersborden, officiële documenten, websites en in toeristische informatie verschillende vormen voorkomen. In de regio Valencia is het Valenciaans naast het Spaans een officiële taal. Xàbia is de officieel gebruikte Valenciaanse plaatsnaam, terwijl Jávea vooral in Spaanse en anderstalige teksten veel voorkomt.

De precieze historische oorsprong van de plaatsnaam is onderwerp van taalkundige discussie. Zoals bij veel oude nederzettingen aan de Middellandse Zee is de naam in de loop der eeuwen door verschillende talen en schrijfwijzen beïnvloed. Het is daarom niet verstandig één onzekere verklaring als vaststaand feit te presenteren.

Dat de gemeente tegenwoordig zowel als Jávea als Xàbia bekendstaat, maakt haar geschiedenis ook taalkundig zichtbaar. De plaats behoort tot een streek waar verschillende culturen en talen gedurende vele eeuwen invloed hebben gehad op het plaatselijke leven.

Voor de historische ontwikkeling is vooral van belang dat beide namen betrekking hebben op dezelfde gemeenschap, met een verleden dat veel verder teruggaat dan de huidige bestuurlijke en taalkundige indeling.

Jávea vandaag en haar verleden

Tegenwoordig is Jávea een kustgemeente waarin verleden en heden voortdurend door elkaar heen lopen. Prehistorische grotten, Romeinse resten, middeleeuwse kerken, oude wachttorens, riuraus en moderne woonwijken bestaan hier naast elkaar.

Juist dat maakt de geschiedenis van Jávea zo interessant. Het is geen verleden dat uitsluitend achter een museumdeur ligt opgeborgen. Wie door de gemeente loopt, ziet de historische ontwikkeling nog altijd terug in het stratenpatroon, de gebouwen, het landschap en de plaatselijke gewoonten.

Het oude centrum vertelt het verhaal van een gemeenschap die zich tegen aanvallen vanaf zee moest beschermen. De haven herinnert aan eeuwen van handel, visserij en scheepvaart. De riuraus en de voormalige landbouwgronden laten zien hoe belangrijk de druiventeelt ooit was. De latere woongebieden en toeristische zones weerspiegelen de veranderingen van de twintigste eeuw.

Daarmee is Jávea niet alleen een geliefde plaats aan de Costa Blanca, maar ook een gemeente waarin de economische geschiedenis opvallend goed te herkennen is. Iedere periode bracht een nieuwe manier van leven en werken met zich mee, zonder dat alle sporen van het voorgaande tijdperk verdwenen.

Voor Nederlanders en Belgen die Jávea bezoeken of overwegen om in de omgeving te wonen, geeft die geschiedenis extra diepte aan de plaats. De baaien, stranden en restaurants trekken vanzelf de aandacht, maar achter dat bekende beeld ligt een veel ouder verhaal.

Jávea is gevormd door prehistorische bewoners, Iberische gemeenschappen, Romeinse landbouwers, islamitische bewoners, middeleeuwse bestuurders, vissers, boeren, handelaren, bouwers en uiteindelijk ook toeristen en nieuwe inwoners uit binnen- en buitenland.

Iedere generatie heeft op haar eigen manier iets toegevoegd aan de gemeente zoals die tegenwoordig bestaat. Het resultaat is geen plaats die in één bepaalde periode is ontstaan, maar een historische gemeenschap die zich telkens opnieuw aan veranderende omstandigheden heeft aangepast.

Misschien is dat wel de belangrijkste conclusie uit de geschiedenis van Jávea: de gemeente heeft zich voortdurend ontwikkeld, van een aantrekkelijk prehistorisch leefgebied tot een versterkte middeleeuwse stad, een centrum van landbouw en rozijnenhandel en uiteindelijk een internationaal bekende kustplaats.

Wie Jávea beter wil begrijpen, doet er daarom goed aan verder te kijken dan de kust alleen. Juist de samenhang tussen het oude centrum, de haven, de voormalige landbouwgebieden en het bijzondere landschap maakt duidelijk hoe de huidige gemeente is ontstaan. Aanvullende achtergrond over de plaats, haar ligging en haar verschillende wijken is te vinden op de pagina Jávea als plaats in de provincie Alicante.

Dit artikel is voor het laatst bijgewerkt op 1 november 2026.